30 stycznia 2015

Wykaz zabytków techniki – cz I.

Wiele z dawnych obiektów inżynierskich czy przemysłowych ma dziś status zabytków techniki. Nad opracowaniem listy i inwentaryzacją takich zabytków pracowali m.in. pracownicy Ośrodka Badań Historii Techniki AGH (dziś Muzeum AGH).

Fabryka Peterseima - ul Żółkiewskiego 17 - początek XX w.


W "Zeszycie Naukowo Technicznym nr 26", wydanym w 1993 roku przez Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Komunikacji w Krakowie, znalazłem artykuł o Krakowskim Towarzystwie Ochrony Zabytków Techniki. W załączniku do artykułu opublikowano listę zabytków techniki.
  • Ile z tych zabytków i w jakim stanie przetrwało do dziś ?
  • Które z nich są wpisane do rejestru zabytków ?
  • Właśnie tym chciałbym się zająć na początek.
* * *

Wykaz zabytków techniki, przemysłu i sztuki inżynierskiej w Krakowie w przedziale na grupy i branże (stan na dzień 30.10.1993r. - wykaz nie obejmuje fortów i fortyfikacji).




     Kursywą oznaczono bieżący stan obiektów po weryfikacji - patrz dopisek na końcu listy.

KL - Komunikacja lotnicza
1. Czyżyny: pole wzlotów balonowych z lat 80-tych XIX w. Od 1912 stacja lotnicza. W latach 1920-1930 lotnisko komunikacyjne.
     Obiekty po zachodniej stronie dobrze zachowane - weryfikacja 
     Dawna hala lotniska cywilnego niszczeje - weryfikacja 

2. Pasternik: lotnisko z czasów I wojny światowej
     Obiekt na terenach jednostki wojskowej - niedostępny

KT - Komunikacja tramwajowa
1. Ul. Św. Wawrzyńca 12 i 13-17: zajezdnia tramwajowa - kompleks budynków d. zajezdni tramwaju konnego powstały w 1881 - 1885 r. (uruchomienie pierwszej linii tramwaju konnego), modernizowany na początku XX w. (1901 r. pierwsza zelektryfikowana linia tramwajowa)
     Obiekty dawnej zajezdni dobrze utrzymane, częściowo nadal użytkowane zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem - weryfikacja

KK - Komunikacja kolejowa
1. Bieżanów ul. Stacyjna: budynek stacji kolejowej z pocz. XX w.
     Budynek stacyjny sprzed 1859 roku - zachowany w pierwotnej formie, niestety niszczeje nieużytkowany - weryfikacja

2. Bonarka ul. Górlaska 8: budynek stacji kolejowej z ok. 1900 r.
     Budynek stacyjny zamieniony na mieszkalny, ale dobrze zachowany - weryfikacja

3. ul. Grzegórzecka: wiadukt kolejowy z XIX w.
     Wiadukt przechodzi obecnie modernizację, niestety przebudowa może zaburzyć pierwotny charakter budowli - weryfikacja

4. ul. Kamienna 6 - 12: dworzec towarowy z ok. 1910 r. - kompleks budynków administracyjnych i magazynowych
     Z zespołu magazynów większość została wyburzona, te które pozostały są w znośnym stanie - weryfikacja

5. ul. Kopernika: wiadukt kolejowy z XIX w.
     Wiadukt jeszcze istnieje niemniej jego los jest przypieczętowany. Podczas właśnie trwającej modernizacji zostanie zastąpiony estakadą - weryfikacja

6. ul. Lubicz/pl. Kolejowy: zespół dworca kolejowego wzniesiony w latach 1847 - 1847 wg projektu inżyniera kolei górnośląskiej Piotra Rosenbauma, przebudowany w latach 80-tych XIX w. W 1934 r. likwidacja pierwotnej krytej hali peronowej oraz budowa peronu nr 4 z wiatami stalowymi wykonanymi przez Zakłady Zieleniewskiego.
     Układ torowo-peronowy został kompletnie przebudowany. Stary budynek dworca zachowany w dobrym stanie ale niestety zamknięty i nieużytkowany - weryfikacja

7. ul. Lubicz: wiadukt kolejowy wybudowany w latach 1897 - 1898 wg. projektu Teodora Talowskiego.
     Wiadukt dobrze zachowany, wyremontowany, nadal pełni pierwotną funkcję - weryfikacja

8. ul. Miodowa: Wiadukt kolejowy z 1855 r.
     Sam przepust zachowany dobrze, wyremontowany, niemniej podczas trwającej właśnie modernizacj zostanie zmodyfikowane jego otoczenie przez co straci on walory wizualne - weryfikacja

9. Mydlniki: budynek stacji kolejowej z 1910 - 1915 r.
     Budynek stacyjny zamieniony na mieszkalny, ale dobrze zachowany - weryfikacja

10. ul. Pawia 13: zespół dworca towarowego z ok. 1910 r.
     Wszystkie obiekty wraz z otoczeniem  bezpowrotnie zniszczono, na ich miejscu zbudowano kiczowaty obiekt - Galerię Krakowską - weryfikacja

11. ul. Prądnicka: wiadukt kolejowy z początku XX w.

     Obiekt nadal istnieje w pierwotnej formie (częściowo nieużytkowany - bocznice prowadzące do dworca towarowego). W ramach modernizacji ma zostać przebudowany - weryfikacja

MO - Mosty
1. ul. Krakowska: most na Wiśle wzniesiony w 1931 r. Po uprzednim rozburzeniu mostu podgórskiego. Zniszczony w 1945 r. przez wycofujące się wojska niemieckie.
     Most Piłsudskiego - odbudowany i na bieżąco remontowany - istnieje w tej samej formie - weryfikacja

2. ul. Na Mostkach: "czerwony most", związany z drogą forteczną, wybudowany w 1880 r.
     Most istnieje w tej samej formie, niestety leży na uboczu niezagospodarowany

3. ul. Puszkina - Piastowska: most na Rudawie z XIX-XX w.
     Most istnieje w niezmienionej formie w 2017 roku przeszedł kompleksowy remont - weryfikacja

4. ul. Waszyngtona-Malczewskiego: most związany z drogą forteczną, wybudowany ok. 1855 r.
     Most (a raczej wiadukt) istnieje w niezmienionej formie - weryfikacja

5. Wisła: most kolejowy z 1863-1864 r. Jako most pięcioprzęsłowy, zamieniony w 1884 na ułożone na starych filarach 2 kratownice.
     Most istnieje ale jego blachownicowe (wymienione w latach 1992/93) przęsła nie mają żadnych walorów historycznych - weryfikacja

EL - Przemysł elektrotechniczny
1. ul. Łazarza 13: Fabryka Elementów Elektrycznych "Elektron" założona w 1921 r. przez
Jakuba Siódmaka i Adolfa Goldsteina. Produkcja baterii, sprzętu elektrycznego, kamieni do zapalniczek oraz części rowerowych. Obecnie Spółdzielnia Pracy "Mechanika".
     Zabudowania fabryki wyburzone w 2014 roku, na ich miejscu kamienica - weryfikacja

WŁ - Przemysł włókienniczy
1. Rynek Dębnicki 15: Dawna Fabryka Wyrobów Powroźniczych Wołkowiańskiego, założona po 1920 r.

WO - Wodociągi
1. ul. Baczyńskiego 30: wieża ciśnień z 1884 r.
     Wieża wodociągowa nadal istnieje i jest dobrze zachowana - weryfikacja

2. ul. Górników 29: wieża ciśnień z IV ćw. XIX w.
     Wieża po remoncie przeprowadzonym w 2003 roku prezentuje się bardzo okazale - weryfikacja

3. ul. Księcia Józefa 299: Wodociągi Miejskie im. Cesarza Franciszka Józefa I - zespół wzniesiony w latach 1899-1901, rozbudowany po 1945. Zakład wodociągów spełnia swoje funkcje do dnia dzisiejszego.
     Zakład wodociągowy nadal istnieje w tym samym miejscu i ciągle spełnia swą pierwotną funkcję - weryfikacja

4. ul. Senatorska 1: Budynek Administracyjny Wodociągów Miejskich, obecnie Dyrekcji Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji, wzniesiony w latach 1911-1913.
     Budynek dyrekcji w bardzo dobrym stanie wciąż pełni swą funkcję - weryfikacja

5. ul. Tyniecka 48: Pompownia wody przemysłowej dla Krakowskich Zakładów Sodowych i Krakowskiego Zakładu Armatur założona w 1921 r.
     Budynek jest w stanie ruiny. Może zostać wyburzony w związku z planami budowy mostu pychowickiego - weryfikacja

6. ul. Wodociągowa 23: Podstacja Wodociągów Miejskich z 1900 r.
     Stary zbiornik nadal istnieje. Ponadto w jego sąsiedztwie zlokalizowano nowe podziemne zbiorniki wody - weryfikacja

MA - Przemysł Maszynowy
1. ul. Grzegórzecka 69: CK Uprzywilejowana Fabryka Machin i Narzędzi Rolniczych Ludwika Zieleniewskiego - fabryka rozwinęła się z zakładu rzemieślniczego Zieleniewskich, istniejącego od 1804 r. Od 1853 r. Mieściła się przy ul. św. Krzyża 16a, po 1886 przy ul. Krowoderskiej, a w 1906 r. została przeniesiona do budynków przy ul. Grzegórzeckiej.
2. ul. Berka Joselewicza 28: garaże z zapleczem techniczno-paliwowym firmy "Auto-Garage-Stop", wzniesione w latach 1924-1926. Od 1933 r. Warsztat mechaniczno-samochodowy Franciszka Urby. Obecnie - Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego.
3. ul. Krowoderska 31: d. hala odlewni Fabryki Maszyn i Urządzeń Rolniczych M. Peterseima, wzniesiona w latach 60-tych XIX w. Po pożarze pod koniec XIX w. i przeniesieniu fabryki na ul. Żółkiewskiego 17, halę zaadoptowano na prywatną introligatornię, a następnie na Teatr Ludowy.
4. ul. Krótka 1/ul. Krzywa 8: Warsztaty Naprawy Maszyn Rolniczych Clayton i Schultleworth, wzniesione ok 1914 r.
5. ul. Św. Krzyża 16a: dawna Fabryka Zieleniewskiego, od 1853 r. W 1886 r. pożar budynku i przeniesienie fabryki do nowych budynków przy ul. Krowoderskiej. Budynek przebudowany po pożarze w 1886 r.
6. Pl. Na Groblach 21: Krakowska Spółka Wyrobu Maszyn "Labor" - zespół powstał ok. 1860 r. Pierwotnie mieścił zajazd wraz ze stajniami i kuźnią w części oficynowej. W 1918 r. budynki przejęła spółka "Labor" i w 1920 r. wybudowała w oficynie halę fabryczną. W latach 30-tych XX w. mieściła się tu Fabryka Kartonaży Jana Nowaka i Spółki.
7. ul. Żółkiewskiego 19: Fabryka Maszyn i Urządzeń Rolniczych M.Peterseima, założona na Stradomiu w 1862 r. Na początku XX w. Przeniesiona do nowowybudowanych budynków przy ul. Żółkiewskiego. W 1918 r. fabrykę przejęła Fabryka Maszyn Rolniczych "Odlew". Obecnie mieści się tu fabryka "Erdal".

* * *

To tylko fragment tej, ponad 20-letniej, listy - pozostałe części będę sukcesywnie publikował. Postaram się też zweryfikować wymienione w niej obiekty.

[Dopisek 2017-11-28] Inwentaryzacja spisu zabytków

Od dwóch lat przeprowadzam "inwentaryzację" wg. tej listy. Postanowiłem aktualizować ten spis, podając wyniki mojej "weryfikacji". Przyjąłem 4-stopniową skalę oceny (oczywiście subiektywną):
  • Kolor zielony - obiekt dobrze zachowany, pełni pierwotną lub inną funkcję nie prowadzącą jednak do jego degradacji,
  • Kolor niebieski - obiekt istnieje, możliwa jest jego rewaloryzacja, jednak obecnie niszczeje lub jest eksploatowany w degradujący go sposób,
  • Kolor purpurowy - obiekt zachowany tylko częściowo lub został przebudowany zaburzając pierwotną jego formę,
  • Kolor czerwony - obiekt już nie istnieje.


Zobacz też: