Druga połowa XX wieku to dalszy dynamiczny rozwój elektrotechniki, przede wszystkim elektroniki, informatyki i telekomunikacji. Jak w tym okresie wyglądał krakowski przemysł elektrotechniczny?
* * *
W PRL w warunkach gospodarki centralnie sterowanej przemysł elektrotechniczny był łączony w rozmaite zjednoczenia. Już w 1958 utworzono dwie jednostki organizacyjne (w ramach Ministerstwa Przemysłu Ciężkiego): Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego i Zjednoczenie Przemysłu Teletechnicznego. W ich skład włączono większość przedsiębiorstw przemysłu elektronicznego, również podległe poprzednio innym ministerstwom. W 1961 obydwie organizacje połączono powołując Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego i Teletechnicznego UNITRA. Jednak zjednoczenie to ostatecznie miało zajmować się tylko produkcją stricte elektroniczną zatem wyłączono z niego inne branże. Już w 1964 wydzielono z Unitry zakłady o profilu produkcyjnym zajmującym się automatyką i pomiarami tworząc Zjednoczenie Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej Mera. W 1968 roku włączono do niego Krakowską Fabrykę Aparatów Pomiarowych.
Krakowska Fabryka Aparatów Pomiarowych (MERA-KFAP)
Korzenie tej fabryki sięgają 1922 roku, kiedy w Krakowie przy ul. Świętokrzyskiej 8 powstało prywatne Biuro Techniczne "OROS". Zajmowało się ono instalacją, naprawą i konserwacją aparatury pomiarowej dla przemysłu pochodzącej z importu (sprzedawanej ajencyjnie). W czasie wojny firma zajmowała się także konstruowaniem własnych prostych przepływomierzy i analizatorów spalin. W 1949 roku ustanowiono nad tym przedsiębiorstwem przymusowy zarząd państwowy. Było to związane z odradzaniem się krajowego przemysłu i wzmożonym zapotrzebowaniem na aparaturę pomiarową. W oparciu o posiadaną przez biuro dokumentację techniczną rozpoczęto na małą skalę produkcję analizatorów spalin i przepływomierzy. Na potrzeby tej produkcji przejęto pomieszczenia w budynku przy ulicy Semperitowców 13 (biura i galwanizernia znajdowały się nadal na ul. Świętokrzyskiej). W 1950 roku przedsiębiorstwo otrzymało nazwę "Krakowska Fabryka Aparatów Pomiarowych", jednak produkcja odbywała się prymitywnie, raczej rzemieślniczymi niż przemysłowymi metodami. Wzrastające zapotrzebowanie oraz ograniczone możliwości produkcyjne spowodowały w 1955 roku przejęcie Krakowskiej Fabryki Wyrobów Metalowych przy ulicy Lubelskiej 18 wraz z częścią kadr oraz wyposażeniem. Pozwoliło to na 10 krotny wzrost produkcji w stosunku do tego z 1951 roku.
Z początkiem lat 60-tych nastąpiło wyklarowanie się zasadniczego asortymentu fabryki który można podzielić na 4 grupy:
1. Przepływomierze, manometry, poziomowskazy
(również z nadajnikiem potencjometrycznym),
2. Manometry sprężynowe
(puszkowe i rurkowe, również z rejestratorem)
3. Mierniki temperatury
(również regulatory i rejestratory)
4. Analizatory spalin
Sporą komplikację w organizacji produkcji stanowiły 3 lokalizacje w różnych częściach miasta. W latach 1960-1964 roku nastąpiła przeprowadzka zakładu do nowego kompleksu budynków przy ulicy Gabrieli Zapolskiej (Bronowice). W nowej lokalizacji nastąpił kolejny znaczny wzrost produkcji, a dalszy rozwój był ograniczony brakiem pracowników na rynku. Aby temu przeciwdziałać w 1969 roku uruchomiono zamiejscowy oddział fabryki w Limanowej. (W 1976 roku w struktury fabryki włączono też jako zakład zamiejscowy fabrykę MERA-PFENAL z Tarnowa).
Po
roku 1961 szereg wyrobów został zmodernizowany w zakresie konstrukcji i
technologii wytwarzania. W 1967 roku powołano Zakład Doświadczalny,
wprowadzono także nowe wyroby m.in. elementy automatyki pneumatycznej.
Wzrost wymagań jakościowych oraz dążenie zakładu do uwzględniania
światowych tendencji wymusił zakup zagranicznych licencji m.in. Siemens
(Telepneu), Joens (rejestratory NSK) czy włoskiego Kent Tieghi
(przepływomierze różnicowe). Szereg wyrobów fabryki była skutecznie
eksportowana nie tylko do krajów RWPG (NRD, ZSRR, Węgry), ale także do
krajów zachodnich (Szwecji, Wielkiej Brytanii, Austrii i RFN).
W
1968 roku KFAP został dołączony do Zjednoczenia Przemysłu Automatyki i
Aparatury Pomiarowej MERA co wiązało się nie tylko ze zmianą nazwy
przedsiębiorstwa. W ramach profilowania produkcji w poszczególnych
zakładach zjednoczenia przekazano produkcję ciśnieniomierzy z Krakowa do
MERA-KFM we Włocławku oraz zaworów do MERA-POLNA w Przemyślu.
Zaplanowano też radykalną zmianę profilu produkcji z
mechaniczno-elektrycznego na elektroniczno-mechaniczny. W latach 70-tych
w Zakładzie Doświadczalnym opracowano nowoczesne elektroniczne
przetworniki przepływu APQ, różnicy ciśnień APD oraz poziomu APL
umożliwiające podłączenie elektronicznych przyrządów wskazująco
rejestrujących w systemach automatycznej regulacji i pomiarów. Zastąpiły
one produkowane do 1975 roku ciśnieniomierze rtęciowe.
Tabela prezentująca przyrost produkcji i zatrudnienia w KFAP.
(Dynamika produkcji liczona wg. wartości produkcji z roku 1975, kiedy wyniosła ona 962,8 mln ówczesnych złotych.)
W
1978 roku oddano nowe hale produkcyjne oraz przeprowadzono
reorganizację zakładu w miejsce dotychczasowych 3 wydziałów
produkcyjnych powstały dwa:
 |
| Widok na tereny fabryki KFAP w latach 80-tych (z charakterystycznym wysokim biurowcem). Ilustracja z książki "Monografia MERA-KFAP 1976-1989" |
1. Przepływomierze, manometry, poziomowskazy
(również z nadajnikiem potencjometrycznym),
2. Manometry sprężynowe
(puszkowe i rurkowe, również z rejestratorem)
3. Mierniki temperatury
(również regulatory i rejestratory)
4. Analizatory spalin
Sporą komplikację w organizacji produkcji stanowiły 3 lokalizacje w różnych częściach miasta. W latach 1960-1964 roku nastąpiła przeprowadzka zakładu do nowego kompleksu budynków przy ulicy Gabrieli Zapolskiej (Bronowice). W nowej lokalizacji nastąpił kolejny znaczny wzrost produkcji, a dalszy rozwój był ograniczony brakiem pracowników na rynku. Aby temu przeciwdziałać w 1969 roku uruchomiono zamiejscowy oddział fabryki w Limanowej. (W 1976 roku w struktury fabryki włączono też jako zakład zamiejscowy fabrykę MERA-PFENAL z Tarnowa).
 |
| Część oferty z katalogu Krakowskiej Fabryki Aparatów Pomiarowych z początku lat 60-tych:
Przepływomierz wskazująco-sumujący typ Wlz1 z nadajnikiem potencjometrycznym
Manometr wskazująco-rejestrujący rurkowy typ MR2
Czujnik termometru oporowego typ Top2
Elektryczny analizator zawartości CO2 w spalinach i gazach typ ATZ CO2
|
 |
| Urządzenia pomiarowe produkowane w latach 70-tych: Rejestrator elektryczny NSK12eVQ MERA-KFAP Miernik wielomiejscowy - stacyjka termometryczna ESI 211 Zdjęcia ze strony: el-kan.pl |
| Rok | Wielkość produkcji | Zatrudnienie |
| 1951 | 0,5% | 108 |
| 1955 | 4,4% | 143 |
| 1960 | 7% | 189 |
| 1965 | 21% | 324 |
| 1970 | 40% | 1236 |
| 1975 | 100% | 1398 |
| 1980 | 217,5% | 1851 |
| 1985 | 355,9% | 1876 |
| 1988 | 750,5% | 2076 |
(Dynamika produkcji liczona wg. wartości produkcji z roku 1975, kiedy wyniosła ona 962,8 mln ówczesnych złotych.)
 |
| Tereny zakładu MERA-KFAP w 1996 roku - legenda:
1 - Starszy biurowiec (obecnie nieistniejący)
2 - Nowszy biurowiec (jeszcze stoi…)
3 - Hale produkcyjne (obecnie w ich miejscu osiedle mieszkaniowe)
4 - ul. G. Zapolskiej
5 - ul. Bronowicka
6 - ul. Armii Krajowej
|
- PP - Wydział Aparatury Pomiarowej,
- PE - Wydział Aparatury Elektronicznej
Urządzenia
do elektronicznej, cyfrowej rejestracji i przetwarzania danych, nie
tylko pomiarowych, zaczęły bowiem stanowić poważny procent wyrobów
fabryki.
MERA-KFAP – "niechciane dziecko" polskiej branży informatycznej
Pierwszymi
"nośnikami informacji" wykorzystywanymi przez urządzenia były karty
dziurkowane, których używano już z początkiem XIX wieku do sterowania
krosnami tkackimi. Karty perforowane były też stosowane do przetwarzania
danych statystycznych w pierwszych maszynach liczących i komputerach. Z
uwagi na ograniczenie ilości danych na kartach w latach 60-tych
zastąpiono je taśmą perforowaną (stosowaną wcześniej w telekomunikacji
do rejestracji transmisji telegraficznych – dalekopisowych). Taśma
perforowana była dość wygodnym nośnikiem informacji. W 1974 roku w
fabryce KFAP rozpoczęto produkcję czytników kart perforowanych CT 2000,
perforatorów z czytnikiem CTE-3000 oraz zwijaczy ZT2200 i rozwijaczy
RT2200.
 |
| Czytnik taśm perforowanych CT 2200 Ilustracja z książki "Monografia MERA-KFAP 1976-1989" Fotografia taśm perforowanych: wikipedia |
 |
| Pracownik KFAP prezentuje dwie generacje stacji dyskietek - duża 8 calowa PLx 45.D - ważąca 10 kg oraz mała 5 1/4 cala ED 501 - "zaledwie" 1,5 kg Ilustracja z "Młody Technik" nr 9/1986 |
 |
| Stacja typu slim-line ED 505.SL w wersji eksportowej dla ZSRR (gdzie trafiała większość produkcji). Fotografie ze strony: oldcomputer.info |
Mikrokomputery z fabryki KFAP
Budowane w latach 60-tych i 70-tych komputery miały główny element - jednostkę arytmetyczno- logiczną (procesor) - skonstruowaną jako osobny podzespół. W Polsce, oprócz dużych maszyn jak ODRA 1305 i RIAD R-32 - zajmujących całe szafy, w latach 70-tych budowano też tzw. minikomputery jak MERA-300 i MERA-400, które mieściły się już w zgrabnej szafce obok biurka. W latach 70-tych amerykańska firma Intel rozpoczęła produkcję mikroprocesorów - cały najważniejszy element komputera mieścił się już w jednym układzie scalonym. Zaczęły wówczas powstawać małe komputery które mieściły się nie obok ale na biurku - mikrokomputery.
 |
| Programowalna stacja gromadzenia i wstępnego przetwarzania danych typu PSPD 90 Ilustracja z "Biuletyn MERA" 2/1980 |
Podstawowym oprogramowaniem był "System DS-90" który jednak umożliwiał pracę wyłącznie w trybie przetwarzania danych (np. kopiowania danych z taśm na dyskietki i odwrotnie). Dużo większe możliwości dawał, specjalnie opracowany dla tego komputerka, system operacyjny MICRODOS-90 w którym można było uruchamiać oprogramowanie napisane w ASSEMBLER 8080/2. Ponadto system oferował interpreter języka BASIC-80 (z uwagi na małą ilość pamięci operacyjnej programy ograniczone do 100 instrukcji). Właśnie największą wadą tego mikrokomputera była znikoma ilość pamięci operacyjnej, uniemożliwiająca poważniejsze zastosowania. W standardowej wersji przewidziano przenoszenie danych tylko na nośnikach. Po uzupełnieniu o interfejs sieciowy (za pomocą wbudowanego złącza interfejsu V-24) PSPD 90 mógł pracować w charakterze terminala do wprowadzania/wyprowadzania danych z dużych maszyn - ODRA 1305 i RIAD R-32.
 |
| Mikrokomputer MK 45 na biurku, oraz po otwarciu obudowy. zestaw: myvimu.com wnętrze: 8bit.yarek.pl |
 |
| Zestawy mikrokomputerowe MK 45 oraz MK 50 Ilustracja z "Biuletyn MERA" 10/1987 |
Fabryka KFAP sama używała komputerów - zarówno PSPD 90 jak i MK 45 - oferowała też klientom swoje autorskie oprogramowanie: System KADRY, GM - Gospodarka Materiałowa, FK - Finanse i Koszta, Kosztorys, Środki Trwałe czy Sprzedaż.
Profesjonalny komputer KRAK-86 (zgodny z IBM PC) oraz system operacyjny IPIX (zgodny z UNIX/POSIX)
W latach 80-tych coraz większą popularność zyskiwały 16-bitowe komputery zgodne z architekturą IBM-PC, pracujące pod kontrolą systemu operacyjnego MS-DOS. Ta zgodność zapewniała dostęp do ogromnej ilości oprogramowania oraz łatwość wymiany danych. W 1986 roku w fabryce KFAP skonstruowano profesjonalny komputer osobisty KRAK-86, który wyposażono w radziecki 16-bitowy mikroprocesor K1810WM86 (odpowiednik INTEL 8086). W wersji podstawowej KRAK-86 wyposażony był w 256kB pamięci RAM (z możliwością rozbudowy do 512kB), dwie stacje mini-dysków elastycznych 5 1/4 cala 360kB (wbudowane w jednostkę centralną), interfejsy: szeregowy i równoległy oraz klawiaturę i monochromatyczny monitor Neptun 156. Przy współpracy z Instytutem Informatyki AGH opracowano dla komputera interfejs sieciowy Ummlan. Był on zgodny na poziomie warstwy fizycznej z tzw. cienkim Ethernetem (kabel koncentryczny 50ohm), umożliwiając transmisję z prędkościami 1Mbps lub 10Mbps w wersji B. W latach 1986-87 wyprodukowano tylko krótką serię informacyjną - ok. 50 szt. komputera KRAK-86, rozpoczęcie produkcji seryjnej planowano na 1988 rok - 1000 egzemplarzy rocznie. Planowano przy tym rozbudowę KRAK-a, m.in. o barwny monitor i twardy dysk (nazywany wówczas Winchester).
 |
| Komputer personalny KRAK-86 Ilustracja z "Młody Technik" 10/1987 |
 |
| Mikrokomputer KRAK-86 Ilustracja z "Bajtek" |
Krakowska Fabryka Aparatów Pomiarowych po roku 1989
Z końcem lat 80-tych MERA-KFAP pozostawała jedynym producentem stacji dyskietek w Polsce. Odbiorców mogła jednak znaleźć tylko za granicą. (Zakłady ELWRO do swojego Elwro 801AT zamawiały stacje w NRD i na Węgrzech - pomimo oferty ze strony KFAP na dostawy co najmniej 500 szt. napędów rocznie). Wraz z przemianami ustrojowymi produkcja sprzętu komputerowego w kraju przestała być opłacalna. Zniknęły bariery walutowe, a wobec braku barier celnych oferta dalekowschodnich dostawców była tańsza. Stacje dyskietek wytwarzano w KFAP jeszcze w 1990 roku, ale była zakontraktowana wcześniej produkcja na eksport do ZSRR.
 |
| Montaż stacji dyskietek typu "slim-line" w fabryce KFAP Fotografia ze strony: oldcomputer.info |
 |
| Nowoczesne
automatyczne, sterowane numerycznie centrum obróbcze. 3 takie maszyny zakupiono w połowie lat 80-tych z przeznaczeniem do frezowania korpusów stacji dyskietek. Ilustracja z "Młody Technik" nr 9/1986 |
Upadek KFAP...
Program Powszechnej Prywatyzacji miał na celu znalezienie dla 512 przedsiębiorstw państwowych inwestorów strategicznych, którzy mieli dbać o dalszy ich rozwój. W praktyce odbyła się, niespotykana do tamtej pory, masowa wyprzedaż majątku narodowego. Aby usprawiedliwić tę akcję przed społeczeństwem wydawano (odpłatnie) obywatelom tzw. Powszechne Świadectwa Udziałowe, za które mieli mieć oni również dostęp do kupna akcji prywatyzowanych przedsiębiorstw. Firmy zostały skonsolidowane w grupy tzw. Narodowych Funduszy Inwestycyjnych. W praktyce dostęp do akcji tych przedsiębiorstw mieli oprócz inwestorów kapitałowych również rozmaici aferzyści, były one też często przedmiotem podejrzanych transakcji czy korupcji. Na sytuacji tej wzbogacali się zazwyczaj pseudobiznesmeni czy politycy, przeciętny obywatel na swoim świadectwie udziałowym zarobił ok. 100 zł. Najboleśniejszą jednak kwestią było doprowadzenie do upadku wielu firm, niedbale zarządzanych przez fundusze. Taką ofiarę poniósł KFAP postawiony w 1999 roku w stan upadłości...
 |
| Hala fabryki KFAP – widoczne nowoczesne maszyny produkcyjne. Fotografia z książki "Monografia MERA-KFAP 1976-1989" |
 |
| Osiedle mieszkaniowe na terenach dawnej fabryki KFAP w 2017 roku. Niższy biurowiec już wyburzony – trwa betonowanie fundamentów pod nowy blok. Wysoki budynek jeszcze stoi (na elewacji od tyłu nadal obecne dumne logo fabryki) |
Jednak w dłuższej perspektywie grupa KCI S.A. nie była zainteresowana produkcją przemysłową. W 2006 roku sprzedała dawną WSK - jej produkcja została przeniesiona z ulicy Wrocławskiej do Zabierzowa. Jeszcze wcześniej, w 2004 roku, resztki zakładu KFAP zostały sprzedane firmie APATOR S.A. Przez jakiś czas funkcjonowała pod marką APATOR-KFAP S.A., jednak w 2011 roku nastąpiło połączenie (inkorporacja) z pokrewnym zakładem grupy APATOR - APATOR POWOGAZ S.A. w Poznaniu. Mimo iż produkcja aparatów pomiarowych nadal odbywała się w Krakowie przy ulicy Wrocławskiej 53, to zasłużona marka "KFAP" zniknęła już z katalogów...
* * *
W następnej części będzie o losach innych zakładów elektrotechnicznych w Krakowie z czasów ich świetności i tego co z nich zostało. Tymczasem zapraszam na film opisujący inny krakowski obiekt z czasów swej świetności - Hotel Forum (można skonfrontować z tym co z niego dziś zostało). Hotel Forum, miał 278 pokoi i 15 apartamentów, 2 restauracje, grill bar, drink bar, 6 sal konferencyjnych a także basen, saunę, solarium, korty tenisowe, butiki i kasyno. Niestety z przyczyn technicznych (zagrzybiona konstrukcja) musiano go zamknąć. Podobno nad tym gmachem ciąży klątwa "KS Garbarnia" (hotel zbudowano na terenach tego klubu sportowego) - budowa trwała 10 lat, czynny był 13, a nim go wyburzą minie lat 16...
Kiedy otwierano Forum w 1989 roku był on najnowocześniejszym hotelem w Polsce. Drzwi na fotokomórkę, automatyczne spłukiwanie wody w WC, elektroniczny zegar zewnętrzny z termometrem i kalendarzem ale przede wszystkim system informatyczny, o którym mowa w prezentowanym fragmencie kultowego programu "Sonda". Oprogramowanie zostało napisane w Polsce, ale komputery NCR pochodziły z importu. Gdyby hotel otwierano wcześniej zapewne wyposażono by go w polski sprzęt - być może produkcji MERA-KFAP...
