Przez całe wieki szlak wiślany stanowił jedną całość. W XIX wieku został on podzielony granicami na trzy części, a każda z nich eksploatowana była w odmienny sposób. Spory ruch panował w okolicach Warszawy, jeszcze większy poniżej Bydgoszczy. Najmniej statków notowano na odcinku granicznym powyżej Sandomierza do Niepołomic. Powyżej Krakowa przewozy były spore a dominował w nich ważny surowiec energetyczny - węgiel.
* * *
Węgiel znano na Śląsku od połowy XVII wieku, ale jego masowe wydobycie rozpoczęło się dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, kiedy zaczęto go stosować w hutnictwie. Nieopodal Mysłowic, w miejscu gdzie łączyła się Przemsza Biała z Czarną znajdował się symboliczny punkt na mapie - Trójkąt Trzech Cesarzy. Tam łączyły się granice trzech państw zaborczych. Złoża węgla sięgały poza granice państw a jego wydobycie oprócz pruskiego Górnego Śląska, prowadzono też w podległym Rosji Zagłębiu oraz ziemiach należących do Austrii na lewym brzegu Przemszy. Właśnie na Przemszy rozpoczynały swoją trasę do Krakowa wyładowane węglem galary. Płytka i meandrująca na górnym odcinku Wisła utrudniała żeglugę większych jednostek. Jednak już od końca XIX wieku istniały plany poprawienia żeglugi na tej trasie dzięki budowie równoległego do rzeki kanału.
Kanał Kraków-Śląsk
Budowę kanału rozpoczęto w 1911 roku. Miał być on wówczas elementem wodnego połączenia Wisła-Odra-Dunaj. Prace zostały jednak przerwane przez wybuch pierwszej wojny. Po wojnie, w nowej rzeczywistości politycznej, połączenie z Odrą stało się zbędne. Pozostała jednak koncepcja kanału surowcowego, zaopatrującego w węgiel Kraków oraz inne zakłady przemysłowe powstające w utworzonym w widłach Wisły i Sanu Centralnym Okręgu Przemysłowym.
![]() |
Bagrownica parowa używana przy budowie kanału Śląsk - Kraków w 1939 roku. Fotografia: NAC |
W 20-leciu
międzywojennym spierano się nad sposobem zorganizowania żeglugi.
Istniały trzy koncepcje: budowa zapór ze śluzami w korytach rzek (tzw.
koncepcja kaskadowa), budowa równolegle do koryt rzek kanałów
żeglownych, oraz koncepcja pozostawienia naturalnych koryt rzek - przy
wspomaganiu żeglugi systematycznie prowadzonymi pracami pogłębiarskimi.
Na górnym odcinku postawiono na budowę kanałów. Intensywne prace, śladem
tych przerwanych w 1914 roku, rozpoczęto w drugiej połowie lat 30-tych.
Kanał miał przebiegać równolegle do Wisły od ujścia Skawy koło
Spytkowic aż do ujścia Wilgi w Krakowie. Kanał ten miał mieć szerokość
22m i głębokość 2m dopuszczając ruch statków 600-tonowych. Niestety
bardzo zaawansowane prace znów przerwał wybuch wojny.
![]() |
Oprócz dużych maszyn i kolejki wąskotorowej przy budowie kanału był także spory udział prac ręcznych. Widoczny w tle most nad budowanym kanałem (jak i 12 innych) służy do tej pory. Fotografia: NAC |
Intensywny rozwój
przemysłu jaki nastąpił w Polsce po II-giej wojnie światowej spowodował
powrót do koncepcji wykorzystania dróg wodnych w transporcie surowców. W
1955 roku wznowiono prace na najbardziej zaawansowanym odcinku pomiędzy
Łączanami a Skawiną. Oszacowano że gotowe jest tam 50% prac ziemnych i
100% elementów towarzyszących - mostów czy przepustów syfonowych. Jednak
zrezygnowano z budowy kanału na całej długości łącząc gotowy odcinek z
korytem rzeki, tak że stanowił on tylko kanał lateralny (boczny w
stosunku do koryta rzeki).
Poziom wody w
Kanale Łączańskim (jak nazwano ten odcinek drogi wodnej) jest
utrzymywany za pomocą śluzy w Borku Szlacheckim. Przed śluzą następuje
rozwidlenie: kanał żeglowny prowadzi na lewo do Wisły, a na wprost na
dawnym śladzie mającym prowadzić do Krakowa zbudowano kanał portowy i
ujęcie wody dla wybudowanej w latach 1957-1961 Elektrowni Skawina.
![]() |
Węzeł wodny w Borku Szlacheckim na końcu kanału Łączańskiego. Na lewo śluza, na wprost kanał do Elektrowni Skawina Fotografia: wikipedia |
Poziom wody u
wlotu do kanału w Łączanach utrzymywany jest za pomocą jazu na Wiśle a
sam kanał na wypadek wielkiej wody zamykany jest specjalną bramą
powodziową. Oddany do użytku w 1958 roku niespełna 16km Kanał Łączański
stanowi jednak tylko element drogi żeglownej górnej Wisły.
Droga Wodna Górnej Wisły
Najstarszym wybudowanym obiektem drogi wodnej Górnej Wisły jest stopień wodny
Przewóz. Został on oddany do użytku już w 1954 roku, a jego zadaniem
oprócz zapewnienia funkcji żeglugowych było spiętrzenie wody, potrzebnej
do eksploatacji budowanego nieopodal kombinatu metalurgicznego Huta
Lenina. Stopień wodny przewóz powstał poprzez skrócenie naturalnego
meandra Wisły. W nowym korycie zbudowano jazz z elektrownią wodną o mocy
2,88 MW.
![]() |
Jaz na stopniu wodnym Przewóz. Po lewej stronie budynki elektrowni wodnej w charakterystycznym socrealistycznym stylu. |
Śluza żeglugowa
została zlokalizowana w osobnym kanale a powyżej stopnia na lewym brzegu
Wisły zbudowano kanał portowy wraz z ujęciem wody dla kombinatu nazwany
Port Kujawy. Port ten miał służyć zaopatrzeniu huty w węgiel i inne
surowce. Niestety budowa innych obiektów drogi wodnej górnej Wisły
postępowała tak opieszale iż port Kujawy nigdy nie pełnił tej funkcji.
Inna sprawa że zaprojektowany z początkiem lat 50-tych port ma wadliwą
geometrię utrudniającą wykorzystanie w nim upowszechnionych od lat
60-tych zestawów pchanych.
![]() |
Niewykorzystywane nadbrzeże portu Kujawy w Nowej Hucie. Po prawej stronie budynek ujęcia wody dla kombinatu metalurgicznego. |
Pierwotnie zakładano że pierwszym obiektem piętrzącym będzie jaz Dąbie. Budowę tego stopnia wodnego planowano już z początkiem XX wieku, kiedy powstawały krakowskie wiślane
bulwary. Dzięki spiętrzeniu wody poziom wody miał być podniesiony do
swego pierwotnego poziomu, gdyż w XIX wieku na skutek prac regulacyjnych
i pogłębiania poziom wody w Wiśle spadł o ponad 2 metry. Postępująca
erozja denna zagrażała bezpieczeństwu budynków w Krakowie, ale została
powstrzymana dzięki budowie w 1963 roku stopnia wodnego w Dąbiu. Oprócz
jazu piętrzącego wodę (prawie 3m) oraz śluzy, przy stopniu wodnym Dąbie
powstała elektrownia wodna o mocy 2,88 MW. Nad stopniem poprowadzono też
most drogowy.
![]() |
Stopień wodny Dąbie - widok od wody dolnej. Po lewej stronie budynek elektrowni, po prawej wejście do śluzy. |
W latach 50-tych
zniknęły w Wisły tradycyjne drewniane galary wypełnione węglem. Nie było
dla nich miejsca w nowym uspołecznionym systemie transportu. Wbrew
pierwotnym planom nie pojawiły się w ich miejsce inne jednostki do
przewozu węgla. W 1963 roku zmieniła się polityka transportowa państwa.
Oprócz stopni Przewóz i Dąbie oraz Kanału Łączańskiego na górnej Wiśle
nie powstały już inne obiekty związane z transportem wodnym.
Kaskada Górnej Wisły
Koniunktura
zmieniła się w połowie lat 70-tych wraz z wyczerpywaniem możliwości
transportu kolejowego. Wdrożono wówczas założenia "Programu Wisła". W
jego myśl do roku cała żeglowna Wisła (od Oświęcimia do Gdańska) miała
być zabudowana trzydziestoma stopniami wodnymi, dzięki którym możliwa
będzie żegluga jednostkami o ładowności 3500 ton. Cały Wiślany szlak
miała zyskać co najmniej IV klasę żeglowności. To ambitne zadanie, które
planowano zakończyć do roku 2000, rozpoczęto od Wisły Górnej.
Jednym z głównych
celów budowy Kaskady Górnej Wisły miała być możliwość transportu węgla
do już istniejących elektrowni Skawina i Nowa Huta oraz nowo budowanych:
Elektrociepłowni Kraków-Łęg (powstającej w latach 1968 – 1986) oraz
Elektrowni Połaniec (uruchomionej w 1979 roku). Obie nowe elektrownie
zostały zlokalizowane nieopodal Wisły tak, aby można było zbudować dla
nich porty rozładunkowe. Ładownia węgla miała powstać w Oświęcimiu.
Jeszcze w latach 70-tych rozpoczęto budowę trzech nowych stopni wodnych
Dwory, Smolice i Kościuszko. Śluzy przy tych nowych stopniach wodnych
miały spełniać wymagania klasy IV - rozmiary komór 190x12 m oraz
głębokości na progu śluzy 3,7 metra. Ponadto wraz ze śluzami Dwory,
Smolice zbudowano odcinki kanałów lateralnych prostujących i
skracających drogę żeglowną.
![]() |
Stopień wodny Kościuszko. Na lewo widoczny kanał śluzy o długości 190 metrów. |
Pogłębiający się w
latach 80-tych kryzys gospodarczy spowodował znaczne wyhamowanie tej
inwestycji. Stopień wodny Kościuszko został oddany do użytku w 1990
roku, ale początkowy odcinek dopiero w 2003 roku. Nie uzyskano też
zakładanych parametrów szlaku. Tylko początkowy odcinek od Oświęcimia do
Łączan ma zakładaną IV klasę. Kanał Łączański ma klasę jedynie II - ten
odcinek planowano poszerzyć, gdyż obecny zbudowany jest według
standardów z początku XX wieku. Reszta drogi ma klasę III - z uwagi na
zbyt krótkie śluzy, mające tylko 85x12m. Ponadto sporym utrudnieniem
jest ciasne zakole Wisły pod Wawelem, którego łuk wynosi jedynie 250
metrów. Problem związany z zakolem Wisły pod Wawelem miał rozwiązać
kanał spławny.
Kanał Krakowski
Budowę tego kanału
zakładano już z początkiem XX wieku. Oprócz funkcji żeglugowej miał on
być elementem zabezpieczeń przeciwpowodziowych miasta, dlatego nazywano
go też kanałem ulgi. Kanał miał przebiegać przez Dębniki od Pychowic aż
do Ludwinowa. Pomimo iż miasto przez cały czas trzyma rezerwę gruntu pod
tę inwestycję to do tej pory kanał nie powstał. Z końcem lat 30-tych
przygotowano jedynie odcinek końcowy wraz z nowym ujściem Wilgi. Wtedy
miał to być koniec kanału biegnącego od Skawiny.
![]() |
Poglądowa mapa przebiegu projektowanego Kanału Krakowskiego oraz kolidującej z nim Trasy Pychowickiej |
Niestety pomimo
iż kanał spławny stanowi część planowanej przez Ministerstwo Gospodarki
Morskiej i Żeglugi Śródlądowej inwestycji jego budowa jest jednak
wątpliwa. Miasto bowiem zaprojektowało w tym samym miejscu trasę
Pychowicką, będącą częścią trzeciej obwodnicy Krakowa. Bez tego kanału
jednak nie będzie możliwe uzyskanie przez drogę wodną zakładanej
docelowo IV klasy żeglowności.
Rejsy turystyczne po Wiśle Krakowskiej
Zakole
Wisły pod Wawelem, które ma omijać szlak transportowy, jest obecnie
najbardziej eksploatowaną jej częścią. W tym miejscu tradycyjnie cumują
statki turystyczne. Pierwsze parostatki oferujące ten rodzaj rozrywki
pojawiły się jeszcze w XIX wieku. Rejsy turystyczne oferowane przez
różnych armatorów cieszyły się sporą popularnością również w 20-leciu
międzywojennym. Po drugiej wojnie światowej monopol na takie rejsy
posiadała instytucja Państwowa Żegluga na Wiśle, z którego w 1958 roku
wydzielono przedsiębiorstwo Żegluga Krakowska. Od lat 60-tych
dysponowało ono 3 statkami motorowymi typu SP-150. Jeden z nich
stacjonował w Sandomierzu pozostałe dwa na przystani na Bulwarze
Czerwieńskim powyżej mostu Grunwaldzkiego, nieopodal Smoczej Jamy.
![]() |
Zakole Wisły pod Wawelem i stacjonujące w nim statki pasażerskie. W górę Wisły płynie gondola - tramwaj wodny, z powrotem wraca motorówka wożąca hotelowych gości. |
Wraz z
przemianami ustrojowymi, z końcem lat 80-tych Żegluga Krakowska utraciła monopol. Obecnie funkcjonuje ona jako "Krakowska Żegluga Pasażerska", użytkując
nadal jeden ze statków SP-150 - o nazwie Nimfa. W zakolu Wisły
stacjonują też statki konkurencyjnych firm – w sumie
użytkowanych jest około 20 turystycznych jednostek pływających. Wszyscy
armatorzy organizują krótkie rejsy turystyczne po Wiśle w obrębie
Krakowa, ale także rejsy przez Bielany do Tyńca (ze śluzowaniem na
stopniu wodnym Kościuszko).
![]() |
Trasy rejsów pasażerskich skupione w zakolu Wisły. U góry oferta jednego z armatorów, u dołu trasy tramwaju wodnego. |
W 2009 roku
Zarząd Infrastruktury Sportowej w Krakowie zorganizował kursy
Krakowskiego Tramwaju Wodnego. Na odcinku od Mostu Zwierzynieckiego do
Stopnia Dąbie po obu stronach rzeki przygotowano przystanie do których
co ok. 1 godzinę przypływa tramwaj - gondola. Jeden kurs dziennie odbywa
się również do Tyńca. Wbrew nazwie tramwaj nie jest jednak środkiem
transportu lecz również raczej atrakcją turystyczną...
Wykorzystanie transportowe Drogi Wodnej Górnej Wisły
Droga
Wodna Górnej Wisły ma długość ok. 92 km umożliwiając przemieszczanie
się jednostek pływających o ładowności 1000 ton. Możliwości przewozowe
wynoszą ponad 2,5 mln ton rocznie, a po modernizacji do klasy IV mogą
być znacznie zwiększone - nawet do 25 mln ton rocznie. Niestety nawet
obecny potencjał pozostaje wykorzystywany w znikomym stopniu - w
zasadzie tylko do lokalnego transportu kruszywa. Mimo pierwotnych
założeń nie transportuje się węgla, co jest spowodowane brakiem
odpowiedniej infrastruktury - portów i ładowni. Innym problemem w
zorganizowaniu transportu jest to iż szlak ten jest z obu stron ślepy -
oprócz braku połączenia od strony Śląska występuje spory problem ze
śluzowaniem na stopniu wodnym Przewóz.
![]() |
Śluza na stopniu wodnym Przewóz. Widoczny odkryty próg dolny – śluzowanie przy tym poziomie wody jest niemożliwe... |
Poniżej stopnia
wodnego "Przewóz" Wisła pozostawała rzeką swobodnie płynącą spełniającą
wymogi jedynie klasy żeglownej Ib. Prowadzenie żeglugi możliwe jest
tylko przy podwyższonych stanach wody w rzece. Stopień wodny "Przewóz" został zbudowany jako pierwszy jeszcze w
latach 50-tych. Od tego czasu w wyniku postępującej erozji dna rzeki
stale obniżał się poziom wody za stopniem. Problem dostrzegano już w
latach 80-tych postulując budowę kolejnych stopni kaskady. Niestety
kolejne stopnie nie powstały co obecnie uniemożliwia śluzowanie. Poziom
wody za śluzą z pierwotnego 2,5 metra obniżył się bowiem poniżej poziomu
0 co oznacza że lustro wody jest niżej od dna śluzy! Brak ciągłości szlaku
żeglownego to jednak nie jedyny problem...
Problemy spowodowane brakiem kontynuacji budowy kaskady górnej Wisły
Postępująca
za stopniem "Przewóz" erozja denna spowodowała powstanie tzw. "płycizny
Niepołomice". Oszacowano iż zwierciadło wody w rzece Wiśle obniżyło się
o około 4 metry w stosunku do poziomu z lat początku 50-tych XX wieku.
Oprócz destrukcji brzegów rzeki spowodowanych ich podmywaniem, nastąpiły
dużo groźniejsze w skutkach zjawiska związane z obniżeniem się poziomu
wód gruntowych. Nieopodal koryta Wisły znajduje się Puszcza Niepołomicka
wraz z rezerwatami przyrody i obszarami specjalnej ochrony "Natura
2000". Z powodu drastycznego obniżenia się wód gruntowych obszary te
narażone są na długie okresy posuszy i utratę dotychczasowego charakteru
lasu podmokłego. Zanikają śródleśne bagna, ulegają degradacji
torfowiska, na skutek niedostatku wody obumierają niektóre gatunki
drzew. Zjawiska te dotyczą m.in. ścisłego rezerwatu wodnego "Wiślisko
Kobyle", położonego w pradawnym starorzeczu Wisły.
![]() |
Schematyczna mapka prezentująca Puszczę Niepołomicką oraz lokalizacje i projekty dwu stopni wodnych. |
Kompleksowym
rozwiązaniem tych problemów może być budowa od dawna planowanych stopni
wodnych "Niepołomice" i "Podwale". Dzięki budowie tych stopni
przywrócona zostanie ciągłość szlaku wodnego, ustabilizowane zostanie
koryto rzeki, uzyskana zostanie też ekologiczna, czysta energia
elektryczna z towarzyszących stopniom elektrowni wodnych. Stopnie wodne
stanowią też ważną funkcję przeciwdziałając powodziom. Podczas powodzi
często następuje zalanie terenów z materiałami niebezpiecznymi,
wypłukanie szamb itp. co prowadzi do poważnych szkód przyrodniczych.
Jednak paradoksalnie największymi wrogami kaskadyzacji Wisły są
ekolodzy...
Wisła w rękach "ekoterrorystów"
W Europie Zachodniej w wieku XIX i XX następował intensywny rozwój
śródlądowych szlaków żeglownych. W efekcie w krajach takich jak Holandia
czy Niemcy ponad 30% ładunków przewozi się transportem wodnym. W Polsce
transport wodny nigdy nie stanowił więcej niż jeden procent. Niestety w
wyniku kryzysu gospodarczego lat 80-tych, a następnie zamieszania
związanego z przemianami ustrojowymi, przewozy żeglugą śródlądową
nieustannie spadały. Niedoinwestowane szlaki żeglowne poczęły dziczeć.
Tę niekorzystną sytuację pogłębił fakt podporządkowania dróg wodnych
Ministerstwu Środowiska. W czasach PRL nie przejmowano się zatruwaniem rzek przez przemysł. Wraz z zamykaniem fabryk nastąpiła znaczna
poprawa jakości wód. Skupione w Ministerstwie Środowiska gremia
ekologiczne wysuwały hasła "renaturalizacji rzek". W myśl tej idei
zaniedbane i wtórnie zdziczałe rzeki polskie mają stać się swoistym
rezerwatem przyrodniczym.
Wsparcie dla tej
pokrętnej idei przyszło wraz z wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej w
postaci programu "Natura 2000". Wdrożono kilka dyrektyw unijnych w tym
tzw. "siedliskową" i "ptasią". Słuszne co do idei programy, mające na
celu ochronę naturalnych obszarów siedliskowych zwierząt, w praktyce
uniemożliwiają poważniejsze inwestycje hydrologiczne na obszarach nimi
objętych. Zabronione jest bezpośrednie lub pośrednie zmiany w fizycznej
jakości środowiska (w tym warunków hydrologicznych). W Polsce na listę
tych obszarów zostało wciągnięte prawie 2,5 mln hektarów obszarów
lądowych co stanowi 7,8% powierzchni kraju, wraz z projektowanymi
obszarami siedliskowymi ptaków to będzie ponad 11% powierzchni kraju. A
dalsze deklaracje sięgają 30%. W rozwiniętych krajach UE udział takich
obszarów rzadko przekracza 15%. Nie można dopuszczać do niszczenia
środowiska, ale nie może się to odbywać kosztem rozwoju gospodarczego i
ochrony przed zagrożeniami. Lecz na objętych ochroną obszarach
problematyczna jest budowa wałów przeciwpowodziowych, a pogłębianie
koryta w celach żeglugowych jest niedopuszczalne. W przypadku inwestycji
wodnych wiadomo że nie każde oddziaływanie jest negatywne, znaczące lub
nawet istotne. Niestety w praktyce trudno te tezy obronić a "obrońcy
przyrody" torpedują i paraliżują wszelkie działania i inwestycje, często
odwołując się do arbitrażu zagranicznego. Aby móc skutecznie prowadzić
przyszłe inwestycje musiała by powstać baza danych waloryzująca zasoby
przyrodnicze oraz należałoby wypracować program deregulacji procedur
ocen oddziaływania na środowisko.
Rozwijanie
transportu wodnego, turystyki rzecznej i hydroenergetyki nie musi być
sprzeczne z programem Natura 2000. Przykładem jest stopień wodny Smolice
wraz z elektrownią wodną, gdzie jednocześnie istnieje Obszar Specjalnej
Ochrony Ptaków Natura 2000 - "Dolina Dolnej Skawy". Stopnie wodne,
których tak bardzo obawiają się "ekolodzy", oprócz produkcji energii
elektrycznej (ze źródła odnawialnego do czego zmusza nas UE),
umożliwiają zatrzymanie zasobów wody - tak potrzebnej na wypadek
zdarzających się ostatnio okresów susz. Zbiorniki retencyjne skutecznie
zabezpieczają też przed powodziami i podtopieniami. Dzięki ich budowie
nastąpiłaby też poprawa parametrów szlaków żeglownych co stwarza
możliwość zwiększenia poziomu transportu towarów drogą wodną (to także
jest postulat UE).
Obecny stan żeglugi śródlądowej w Polsce
Nie
ulega wątpliwości że transport wodny jest korzystny dla środowiska, nie
generuje zanieczyszczeń i hałasu zmniejsza ruch na drogach i
praktycznie nie generuje wypadków. Ponadto jest ponad 3 razy tańczy niż
drogowy i 30% tańszy od kolejowego. Wadą jest długi czas transportu oraz
konieczność posiadania specjalnej infrastruktury przeładunkowej. Jednak
w pewnych rodzajach ładunków jak surowce energetyczne czy materiały budowlane nie ma to znaczenia. Mimo że Polska posiada odpowiednie
warunki dla stworzenia sieci połączeń śródlądowych to potencjału tego
nie wykorzystuje, a jego udział w transporcie towarowym jest marginalny. W
1980 roku transportowano drogą wodną 22 mln ton rocznie co stanowiło
niespełna 1% wszystkich przewozów. W roku 2000 transport ten wynosił o
połowę mniej bo 10 mln ton – 0,8%. W 2016 roku przewieziono tylko 6 mln
ton co stanowi już tylko 0,3% całego transportu towarowego w Polsce.
Sporą część tych przewozów stanowił eksport - głównie do Niemiec, udział
przewozów krajowych zmniejszył się jeszcze bardziej w stosunku do lat
poprzednich. Dla porównania w Holandii poziom ten wynosi 31%, Rumunii –
21%, Nawet w pozbawionych dostępu do morza Węgrzech jest wyższy - wynosi 4%.
![]() |
Rozładownia kruszywa zlokalizowana na Zabłociu - nigdy nie funkcjonowała ona jednak z zakładaną intensywnością. Na pierwszym planie przystań tramwaju wodnego. |
Sporym problemem w
transporcie jest stan taboru pływającego. W 2016 roku było 214
holowników-pchaczy, 91 barek z napędem oraz 516 sztuk barek do pchania
(bez napędu). Ale aż 75% holowników i 50% barek zostało wyprodukowana
przed rokiem 1979. Ich eksploatacja jest możliwa jedynie dzięki
modernizacji. Największym jednak problemem jest niedostateczne
zagospodarowanie dróg żeglownych oraz ich niedostateczne parametry
żeglugowe (wymiary śluz, głębokości i szerokości szlaku, wysokości
mostów).
Stan dróg wodnych w Polsce
Proces degradacja
dróg wodnych następuje od lat 80-tych. Niedostateczna ilość środków na
remonty i bieżące utrzymanie powoduje nierzadko utratę znaczenia dla
żeglugi poszczególnych odcinków i odebrania im statusu drogi wodnej. W
konsekwencji maleje zainteresowanie żeglugą śródlądową jako
alternatywnym rodzajem transportu. Jedną z najbardziej zaniedbanych rzek
jest Wisła. Według norm klasyfikacyjnych nie mieści się praktycznie w
żadnej klasie żeglugowej. Na żeglugę nie pozwalają zmienne stany wody,
oraz przemieszczające się nieustannie na dnie rzeki łachy piachu.
![]() |
Mapa śródlądowych dróg wodnych w Polsce. Z 3655 km dróg, najwyższej IV i V klasy jest niespełna 6%, III klasy niecałe 12%, II klasy – 32 %. Reszta dróg wodnych to klasa I lub poniżej klasy I... |
Długość sieci
śródlądowych dróg wodnych w Polsce w 2016 roku wynosiła 3655 km z czego
eksploatowanych było 92%. Jednak tylko niespełna 6% dróg spełnia
wymagania stawiane drogom o znaczeniu międzynarodowym (IV i V klasa).
Sieć takich międzynarodowych szlaków wyznaczono w 1996 roku w
porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of
International Importance). Trzy z tych tras przebiegają przez terytorium
Polski. Polska unikała do tej pory przystąpienia do tego porozumienia z
uwagi na konieczność podjęcia poważnych zobowiązań. Ale do inwestowania
w transport rzeczny zmusza również Unia Europejska. Według założeń tzw.
"białej księgi" do 2030 roku 30% ładunków jeżdżących drogami ma zostać
przeniesiona do innych środków transportu, a do 2050 aż 50%.
Ambitny plan uzdrowienia żeglugi śródlądowej
Ministerstwo
Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej planuje do 2030 roku
zwiększyć udział transportu wodnego w przewozie towarów w Polsce do
poziomu 15%. Aby osiągnąć ten cel należy przebudować Odrę (na całej
długości) oraz Wisłę (od Warszawy do Gdańska) tak aby szlaki te uzyskały
co najmniej klasę IV żeglowności. Zaplanowano też przywrócenia
żeglowności Wisły na dalszym odcinku - do Sandomierza w klasie IV,
poprzez budowę kolejnych stopni i modernizację śluz (na Kanale
Łączańskim trzeba przyjąć ruch jednokierunkowy).
![]() |
Międzynarodowe śródlądowe drogi wodne na terytorium Polski: E30 – łączy Morze Bałtyckie (Świnoujście) z Dunajem (Bratysława). Na terytorium Polski to Odrzańska Droga Wodna. E40 – łączy Morze Bałtyckie (Gdańsk) z Morzem Czarnym (Odessa przez Kanał Królewski i Dniepr). W Polsce prowadzi Wisłą z Gdańska do Warszawy, dalej Kanałem Żerańskim i Bugiem do Brześcia. E70 – europejski szlak komunikacyjny wschód-zachód łączący wybrzeże Atlantyku (Antwerpia w Belgii) z wybrzeżem Bałtyku (Kłajpeda na Litwie). W Polsce przebiega od Hohensaaten na Odrze przez Wartę, Noteć, Kanał Bydgoski, Brdę, Wisłę i Nogat do Zalewu Wiślanego. Ilustracja: wikipedia |
Oszacowano że na
realizację tego planu potrzebne będzie około 70 mld zł. Pieniądze mają
pochodzić m.in. ze środków z Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji
Strategicznych (tzw. plan Junckera), z samorządów oraz od firm
energetycznych. 30 mld zł przewidziano na drogę odrzańską, 30 mld zł na
dolną Wisłę. Ponadto 10 mld zł to szacowany koszt budowy Kanału
Śląskiego, dzięki któremu Droga Wodna Górnej Wisły może uzyskać
połączenie z Odrą.
Kanał Śląski
Jeszcze przed wojną
opracowano projekt dużego portu w dzielnicy Mysłowic - Modrzejowie.
Stamtąd węgiel miał być spławiany Przemszą i Wisłą do Krakowa i dalej.
Po wojnie w 1945 roku
Dyrekcja Dróg Wodnych w Krakowie stworzyła projekt drogi wodnej
Modrzejów – Kraków - Opatowiec. Projekt zakładał też przedłużenie od
Modrzewiowa na zachód do połączenia z Kanałem Gliwickim i Odrą. Miała to
być odnoga planowanego do budowy w latach 50-tych kanału Odra - Dunaj -
Łaba. W latach 50-tych nastąpiło jednak załamanie polityczne a w jego
konsekwencji zarzucenie planów budowy kanałów i portu Modrzejów.
Ładownię węgla dla wiślanych statków zaplanowano w Oświęcimiu.
![]() |
Plan portu węglowego Modrzejów z połowy XX wieku |
Nie oznaczało to
jednak zakończenia prac studialnych nad połączeniem Wisły z Odrą -
równolegle powstał bowiem południowy wariant Kanału Śląskiego. Decyzję o
jego budowie podjęto w 1973 roku, i już w 1977 roku "Hydroprojekt"
Oddział Wrocław rozpoczął prace projektowe. Kanał miał przebiegać od
portu Koźle na Odrze przez Kuźnię Raciborską, następnie doliną rzeki
Rudy na północ od Rybnika, dalej doliną Gostynki na północ od Żor i na
południe od Tych do połączenia z Wisłą w rejonie Oświęcimia. W ramach
tej inwestycji miały tez powstać nowe porty w tym Centralny Port Węglowy
w Tychach. Kanał miał mieć długość około 95 km i 10 śluz o parametrach
drogi IV klasy czyli 190x12x4 metrów. Niestety kryzys lat 80-tych
całkowicie wstrzymał przygotowania do tej inwestycji.
![]() |
Dwa warianty przebiegu kanału Śląskiego mającego połączyć Odrę i Wisłę |
Obecnie przypomniano sobie jednak o tych planach. Projekt ten świetnie wpisuje się w obecną strategię odbudowy potencjału wodnego transportu śródlądowego. Kanał byłby też impulsem rozwojowym dla całego Śląska. Potencjał przewozowy jest szacowany na 20 mln ton rocznie. Dzięki Kanałowi Śląskiemu Droga Żeglowna Górnej Wisły zyskałaby połączenie z Odrą i Zachodnią Europą. Bo w drugą stronę, przez objętą ścisłą ochroną przyrodniczą Wisłę Środkową, duża żegluga już raczej nie będzie możliwa...
* * *
W 2017 roku po latach przerwy wznowiono dostawy węgla dla Elektrociepłowni Opole przy użyciu odrzańskich barek. Miejmy nadzieję że barki z węglem będą również pływać do nadwiślańskich elektrowni, tak jak to pierwotnie planowano. Tymczasem zapraszam na film z rejsu pasażerskiego po Wiśle w obrębie Krakowa. Bo póki co tylko pasażerskie statki kołyszą się tutaj na wiślanych falach. A za miesiąc też będzie o falach, ale innych...
Zobacz też: