Przemysł spożywczy - cz.3 - Kopalnia soli [3]

Po 1918 roku obie kopalnie dawnej krakowskiej żupy solnej znalazły się na terytorium odrodzonego państwa polskiego podlegając Ministerstwu Przemysłu i Handlu. Handel solą podlegał Ministerstwu aprowizacji a później Ministerstwu skarbu. W 1932 roku utworzono przedsiębiorstwo państwowe Polski Monopol Solny, które odtąd zajmowało się zarówno produkcją jak i handlem solą.

* * *

Kopalnia w Wieliczce znajdowała się w dobrej kondycji niemniej wprowadzano nowe technologie. W 1922 roku uruchomiono duży kompresor Flottmann do napędu pneumatycznych wiertarek i wrębówek. Jednak stopniowo były one zastępowane mniej kłopotliwymi urządzeniami o napędzie elektrycznym firm Siemens i Demag. Od 1924 roku wprowadzono system wymuszonego obiegu powietrza poprawiając w ten sposób wentylację kopalni.

Pneumatyczna maszyna wrębowa
w wielickiej kopalni w 1924 roku
Zdjęcie: wikipedia

W 20-leciu międzywojennym w wielickiej kopalni funkcjonowało 9 szybów: Regis, Kinga i Kościuszko (wyciągowe i wentylacyjne), Daniłowicz i Paderewski (zjazdowe i wentylacyjne), Boża Wola, Loiss i Wilson (wentylacyjne), Górsko (wentylacyjny i podsadzkowy). W 1925 roku w transporcie podziemnym zaczęto używać elektrycznych lokomotyw akumulatorowych. W latach 30-tych wymieniono też wyciągowe maszyny parowe przy szybach Kinga i Kościuszko.

Akumulatorowa lokomotywa elektryczna
Zdjęcie: NAC

W 1938 roku przeprowadzono modernizację centralnego młyna solnego przy szybie Kinga i odtąd tylko przy tym szybie eksploatowano sól kamienną. W 1925 roku wydobyto 92,5 tys. ton soli kamiennej i pozyskano 22 tys. ton soli warzonej. Od tego czasu znacznie wzrósł udział soli warzonej w ogólnym wydobyciu. Od 1925 roku rozpoczęto eksploatację tzw. komór ługowniczych. W szczelnym wyrobisku przygotowywano szybik, który następnie zalewano wodą. Woda ta leżakując rozpuszczała caliznę solną, przy czym rozpuszczeniu ulegały jedynie ściany i strop bo dolna część (spągowa) była izolowana ilastymi osadami które wytrącały się z rozpuszczanej soli.

Schemat eksploatacji złoża poprzez ługowanie
1. Dopływ wody słodkiej
2,3,4. Etapy eksploatacji mokrej - od szybiku do komory ługowniczej
5. Odpływ półsolanki
6. Podziemna wieża ługownicza
7. Odpompowywanie solanki
8. Powierzchniowy zbiornik solanki (przed procesem warzenia)

Okres II wojny światowej

W latach okupacji niemieckiej kopalnie soli w Wieliczce stanowiły własność Rządu Generalnego Gubernatorstwa i była nadzorowana przez Urząd Powierniczy (Treuhandstelle). Prowadzona wówczas ekstensywna eksploatacja oraz zaniedbania w pracach zabezpieczających wpłynęły niekorzystnie na stabilność górotworu i kondycję kopalni. Jesienią 1944 roku wiele maszyn i elementów wyposażenia kopalni zostało zdemontowane i wywiezione w głąb Rzeszy (w sumie 30 wagonów kolejowych). Tylko część z tych łupów powróciła w 1945 roku. Z uwagi na zniszczenia po zakończeniu wojny rozważano pomysł zaprzestania eksploatacji i zatopienia kopalni. Na szczęście do tego nie doszło.

Kolejowa rampa załadunkowa przy szybie św. Kingi
Lata okupacji niemieckiej
Zdjęcie: NAC

Z uwagi na coraz liczniejsze bombardowania lotnicze w 1943 roku Niemcy poszukiwali bezpieczniejszych miejsc dla prowadzenia produkcji militarnej. W styczniu 1944 roku w komorach "Staszic", "Warszawa", "Wisła" oraz zespole komór "Witos" uruchomiono fabrykę części do samolotów bojowych (oddział firmy "Heinkel-Werke Kompanion"). Pracowali w niej pracownicy przymusowi dla których zbudowano na powierzchni obóz. Zbliżająca się ofensywa Armii Czerwonej spowodowała że już we wrześniu 1944 roku fabrykę i obóz zlikwidowano - wywożąc maszyny produkcyjne w głąb Rzeszy...

Kopalnia soli w okresie PRL

W 1951 roku w miejsce Monopolu Solnego powołano Zarząd Przemysłu Solnego Ministerstwa Skarbu. Do 1955 roku podlegał on Ministerstwu Górnictwa a później Ministerstwu Przemysłu Chemicznego. W latach 1970-1980 kopalnia Wieliczka wraz z kopalnią w Bochni tworzyła jedno przedsiębiorstwo - "Kopalnie Soli Wieliczka-Bochnia". Aby uruchomić produkcję przeprowadzono racjonalizację obiektów kopalni. Tylko dwa szyby mogły pełnić funkcję zjazdowe (Kinga i Daniłowicz). W 1948 roku budynek nadszybia Boża Wola został zburzony a sam szyb został nakryty betonową płytą. W tym samym roku zasypano też szyb Loiss. Szyb Regis ograbiony przez Niemców z wyposażenia pełnił już tylko funkcję szybu wentylacyjnego. W 1954 roku zlikwidowano bocznicę prowadzącą do niego oraz wyburzono budynek młyna stojący obok tego szybu. Budynek nadszybia Regis pełnił później funkcję hali sportowej.

Budynek nadszybia zasypanego szybu Górsko

W 1960 roku wymieniono wyciągową maszynę parową obsługującą szyb Daniłowicza na elektryczną. Wcześniej w 1954 roku zlikwidowano kolej linową transportującą podsadzkę do szybu Górsko. Sam Szyb Górsko został zasypany ale budynek nadszybia wraz z wieżą górniczą pozostawiono. Odtąd głównym szybem podsadzkowym był szyb Kościuszko. Przy szybie tym zbudowano też zbiorniki powierzchniowe na solankę gdyż stale ograniczano wydobycie soli kamiennej zwiększając produkcję soli warzonej. W 1963 roku wyprodukowano 66 tys. ton soli kamiennej i 197 tys. ton soli warzonej. W 1964 roku zaniechano wydobycia soli kamiennej. Z uwagi na uwarunkowania górnicze także produkcję soli warzonej musiano z czasem ograniczyć. W 1980 roku wyprodukowano jej tylko 140 tys ton. W całej Polsce wyprodukowano wówczas 4,5 mln ton soli.

Warzelnia soli w Wieliczce w latach 60-tych
Zdjęcie: NAC

Jeszcze w 1924 roku zachodnią część złoża leżącą w miejscowości Barycz wydzierżawiono firmie Solvay. Prowadzono tam otworową metodę eksploatacji. Polegała na wierceniu otworów z powierzchni aż do złoża solnego i po uzbrojeniu w rury okładzinowe i eksploatacyjne przetłaczaniu przez nie wody. Woda nasycała się w kontakcie z solą a po przetłoczeniu przez trzy komory była solanką w pełni nasyconą. Solankę transportowano rurociągiem do fabryki sody w Borku Fałęckim.

 

Schemat eksploatacji otworowej:
1. Głowica eksploatacyjna
2. Rury czwartorzędowe (14")
3. Rury obsadowe (6")
4. Rury eksploatacyjne (3,5")
5. Wyeksploatowana komora

Krakowskie Zakłady Sodowe zaprzestały produkcji w 1990 roku. Kopalnia Otworowa Barycz funkcjonowała do 1998 roku, w sumie wykonano tam ponad 1000 otworów eksploatacyjnych. Niestety metoda otworowa nie zapewniała ochrony stropu zatem na powierzchni powstały zapadliska. Ponadto przecieki solanki z rurociągów doprowadziły do zasolenia wód i degradacji środowiska. Po zakończeniu eksploatacji złoża w tym rejonie zlokalizowano wysypisko odpadów komunalnych dla Krakowa.

 

Katastrofa w poprzeczni "Mina"

 

13 kwietnia 1992 roku w poprzeczni "Mina" na poziomie IV kopalni doszło do znacznego niekontrolowanego wycieku wody. Wyciek w tamtym rejonie występował już wcześniej (na poziomie ok. 2 l/min) i od początku lat 80- tych dość opieszale dążono do jego opanowania. Teraz sytuacja była katastrofalna - do kopalni wdzierało się 200 l/min mocno zasolonej wody wraz z materiałem skalnym. Natychmiastowo podjęte prace niestety nie przynosiły poprawy. Materiał skalny zatykał pompy i naprędce przygotowane studnie. We wrześniu doszło do destrukcji terenu na powierzchni w wyniku czego ucierpiały zabudowania (m.in. na terenie Klasztoru Franciszkanów) oraz linia kolejowa od stacji Wieliczka do przystanku Wieliczka Rynek. Ruch pociągów musiał zostać wstrzymany.

 

Zniszczone torowisko kolejowe i mury klasztoru jesienią 1992 roku
Fot. Jerzy Przybyło.

We wrześniu zadecydowano o zamknięciu kopalni a w pomoc zostały zaangażowane firmy zewnętrzne. Wprowadzono nowoczesne i niestosowane wcześniej rozwiązania. Walka z wyciekiem trwała jeszcze kilkanaście lat. Ostatecznie zagrożenie zażegnano budując tamę z żywicy. Katastrofa w poprzeczni Mina stała się przyczynkiem do ogromnej restrukturyzacji wielickiej kopalni. Podjęto decyzję o zaprzestaniu eksploatacji górniczej co stało się ostatecznie 30 kwietnia 1996 roku. Odtąd kopalnia pełniła już wyłącznie funkcje muzealne. W związku ze zmianami w kolejnych latach wyburzono szereg zabudowań związanych z dawną warzelnią, kotłownią i elektrownią (która produkowała prąd dla kopalni w latach 1933-2003). Zlikwidowano też bocznice kolejowe. Na uwolnionych w ten sposób terenach utworzono park, zbudowano też tężnię solankową.

 

Park na terenach dawnej kopalni.
W głębi tężnia solankowa otwarta w 2014 roku
oraz pozostałe zabudowania warzelni z 1913 roku

W ciągu siedmiu wieków wykonano aż 26 szybów dziennych oraz 180 szybików łączących poszczególne poziomy. Eksploatację złoża rozpoczęto na I poziomie (57 m pod ziemią) z czasem dochodząc do poziomu IX (327 m głębokości). Przez 7 wieków istnienia wydrążono 2350 komór i ponad 240 km chodników, szacuje się że łącznie wydobyto w Wieliczce ok. 27 mln. ton soli.

 

Mapa Wieliczki z 1944 roku oraz istniejące wówczas obiekty:
1. Szyb Regis (poł XIV w.)
2. Szyb Louis (1579 - 1948)
3. Szyb Górsko (1622 - 1954)
4. Szyb Daniłowicz (1640)
5. Szyb Boża Wola (1645 - 1948)
6. Szyb Kościuszko (1790)
7. Szyb Paderewski (1812)
8. Szyb Kinga (1864)
9. Warzelnia soli (1913)
10. Szyb Wilson (1924)
Źródło: maps.mapywig.org

Wyeksploatowane części kopalni przeznaczono do podsadzkowania (zasypania) a intensywne prace podziemne były prowadzone jak przed wiekami - z pomocą koni - ostatni wyjechał na powierzchnię dopiero w 2003 roku. Zakończenie celowej eksploatacji nie oznaczało że zakończono produkcję soli - nadal jest ona wytwarzana w niewielkich ilościach z solanki, którą i tak trzeba wypompowywać na powierzchnię do Zakładu Utylizacji Wód Zasolonych. Z części kopalni wydzielono część zabytkową obejmującą 218 komór i 190 chodników na poziomach I – V, z czego 20 udostępniono do zwiedzania w ramach Trasy Turystycznej (poziom I – III) a 16 w podziemnym Muzeum Żup Krakowskich (poziom III).

 

Działalność niewydobywcza kopalni

 

Jeszcze w czasach austriackich dążono do oddzielenia działalności produkcyjnej (wydobywczej) od turystycznej. Dla obsługi ruchu turystycznego wydzielono szyb cesarza Franciszka I Habsburga. Szyb ten zbudowano w latach 1812-1813 i służył pierwotnie robotnikom schodzącym do pracy w kopalni. W 1874 roku w sąsiednim szybie Arcyksięcia Rudolfa (Daniłowicza) zamontowano maszynę parową i odtąd szyb Franciszek służył tylko turystom. Pierwotnie murowany budynek nadszybia zmieniono na atrakcyjny w formie drewniany pawilon w stylu szwajcarskim, gdzie umiejscowiona była kasa. Po 1918 roku zmieniono nazwy wszystkich szybów kopalni na polskie - szyb turystyczny nosił odtąd imię Ignacego Jana Paderewskiego.

 

Drewniane nadszybie Paderewski mieszczące kasę
Zdjęcie: polska-org.pl

W okresie międzywojennym kopalnia była częstym celem wycieczek szkolnych. W 1934 roku kopalnię zwiedzało ponad 39 tys. turystów z czego tylko 16 tys. dorosłych. Podziwiano nie tylko ogromne komory: Staszica, Weimar, Piłsudskiego ale także liczne dzieła sztuki rzeźbione przez górników - samouków w soli - w tym największą perełkę - Kaplicę Św. Kingi. To największy podziemny obiekt pełniący funkcje sakralne na świecie. Całe wyposażenie tej kaplicy jest wykonane z soli - w tym liczne rzeźby i płaskorzeźby zdobiące ściany. Kaplicę rozpoczęto tworzyć w 1896 roku w komorze wyeksploatowanej w bryle soli zielonej. Powstawała ona przez następne 70 lat. Bardzo ryzykowna praca praca górników umacniała wiarę - stąd w kopalni było wiele podziemnych kapliczek i kaplic.

 

Kaplica Św. Kingi

 

Oprócz zwiedzania podziemi czy uczestnictwa w uroczystościach sakralnych w kopalni urządzano też bale. Funkcję sali balowej pełniła komora Łętów. Komorę tę wydrążono w latach 1750-1760 a salę balową urządzono w niej na cześć wizyty cara Aleksandra I w 1814 roku. Komorę przebudowywano w 1857 i w 1909 roku. Niestety w latach 60-tych XX wieku musiała zostać zasypana. Funkcję sali balowej pełniła później największa w kopalni - komora Warszawa. Tuż przed wybuchem II wojny światowej rozważano w niej zdeponować wybrane polskie zbiory muzealne - nie doszło do tego (wtedy niechybnie zostały by łatwiej zagrabione).

 

Sala balowa w komorze Łętów istniejąca od 1809 do lat 60-tych XX w.
Ilustracja: muzeum.wieliczka.pl

W połowie XIX wieku dokonywano rabunkowej eksploatacji kryształów halitu (czystego chlorku sodu) z tzw. Grot Kryształowych niszcząc ich piękny naturalny charakter. W 1928 roku zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu został tam ustanowiony podziemny rezerwat przyrody nieożywionej. Groty były odtąd zabezpieczone przed niepowołanym dostępem i związanym z tym niszczeniem. Zmiana mikroklimatu spowodowana obecnością ludzi (oddychaniem) powoduje bowiem korozję kryształów. Niestety w późniejszym okresie wpis do rejestru rezerwatów zniknął. Ponownego wpisu dokonano dopiero w 2000 roku... 

Kryształy halitu w rezerwacie wielickiej kopalni
Zdjęcie: kopalniawieliczka.eu

Po II wojnie światowej ponownie zwiedzanie kopalni stało się możliwe w latach 50-tych. Z uwagi na uszkodzenie szybu Paderewski głównym szybem dla obsługi turystyki stał się szyb Daniłowicza. Tę funkcję pełni do dziś z wyjątkiem przerwy na remont w 2022 roku kiedy jego funkcję znów przejął wyremontowany wcześniej szyb Paderewskiego. Stale zwiększał się ruch turystyczny w kopalni również za sprawą nowej atrakcji - Muzeum Żup Krakowskich.

Szyb Daniłowicza w 1978 roku
Zdjęcie: NAC

Kiedy w 1949 roku dyrekcja kopalni zadecydowała o zlikwidowaniu wielu starych komór przeprowadzono ich inwentaryzację. Był w nią zaangażowany Alfons Długosz - profesor wielickiej szkoły średniej. Przeprowadził on dokumentację fotograficzną i odkrył on wiele zabytkowych urządzeń, które przeniesiono do komory "Warszawa". Tam w 1951 roku udostępniono wystawę stanowiącą zaczątek Muzeum Żup Krakowskich, którego pierwszym kustoszem został Długosz.

 

Urządzenie hamulczo-pochylniane z 2.poł XIX wieku
Oryginalnie funkcjonowało w pochylni Sanguszko łączącej poziomu III i IV kopalni
Fragment podziemnej ekspozycji Muzeum Żup Krakowskich

Obecnie Muzeum posiada dwie ekspozycje. Podziemna ekspozycja zajmuje 14 komór na poziomie III (głębokość 135 m). Oglądać tam można nie tylko narzędzia i urządzenia służące do wydobycia i transportu soli ale także historię kopalni i miasta. Druga ekspozycja znajduje się odrestaurowanym w latach 1976-1996 Zamku Żupnym gdzie eksponowane są artefakty dotyczące produkcji i używania soli w tym największą na świecie kolekcję solniczek. Aby zwiedzić podziemną część trzeba najpierw przejść zwykłą trasę turystyczną liczącą 20 komór i 2 km korytarzy.

 

Schemat trasy turystycznej kopalni

W 1976 roku Kopalnia Soli "Wieliczka" została wpisana została do krajowego rejestru zabytków a dwa lata później na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Obecnie kopalnię odwiedza blisko 2 mln turystów rocznie. Wzrastający ruch turystyczny wymusił konieczność rewitalizacji nieczynnego dotąd najstarszego Szybu Regis. Do prac przystąpiono w 1995 roku. Pierwotnie zakładano montaż tam klasycznego wyciągu górniczego ale ostatecznie zamontowano dwie szybkobieżne windy. W 2012 roku Szyb Regis znów stał się szybem transportowym. Odtąd służy on jako koniec zwiedzania podziemnej kolekcji muzeum Żup Solnych oraz do obsługi nowej oferty - zwiedzania tzw. trasy górniczej. Ponadto szyb Regis obsługuje podziemne uzdrowisko.

 

Szyb Regis - przywrócony do użytku w 2012 roku

Już w 1839 roku w Wieliczce powstał zakład kąpielowy oferujący kąpiele solankowe i inhalacje. W 1958 roku powstało pierwsze w polce a drugie na świecie podziemne sanatorium oferujące subterranoteriapię - metodę leczenia schorzeń układu oddechowego poprzez pobyt w solnych podziemiach. Po reorganizacji od 2011 roku w Kopalni Soli „Wieliczka” funkcjonuje podziemne Uzdrowisko. Znajduje się ono 135 metrów pod ziemią gdzie występuje stała niska temperatura (13-14,5 st.C) wysoka wilgotność względna (60-80%) i wysoki poziom jonizacji jonami chloru, sodu, magnezu i wapnia.

 

Obecne prace górnicze

 

Pomimo zaprzestania eksploatacji soli utrzymanie zabytkowej kopalni wymaga nieustannego prowadzenia górniczych prac zabezpieczających liczne podziemne pustki (ponad 9 mln m3). Kopalnia soli w Wieliczce posiada status zabytku i jest objęta ochroną prawną podlegając Ministerstwu Skarbu Państwa. Wszelkie prace zabezpieczające są prowadzone wypracowanymi metodami - poprzez podpieranie wyrobisk jak dawniej - drewnianymi kasztami. Inną dopuszczoną metoda jest kotwienie przy użyciu prętów szkło-epoksydowych. Do prowadzenia prac górniczych wykorzystywany jest szyb transportowy Kinga oraz szyb techniczny Kościuszko.

 

Nadszybie szybu Kościuszki w latach międzywojennych
Zdjęcie: NAC

Szyb Kościuszko powstał w 1790 roku i z czasem stał się najgłębszym szybem (ponad 300 metrów). Od 1903 roku posiadał maszynę parową i bocznicę kolejową. W 1938 roku zamontowano w nim nowoczesną elektryczną maszynę wyciągową systemu Leonarda, ale podobnie jak Regis utracił funkcję transportową w wyniku niemieckiej grabieży. Nadszybie odbudowano w "nowoczesnym stylu". Szyb był używany do transportu w dół podsadzki i materiałów iniekcyjnych oraz do wypompowywania na powierzchnię zasolonych wód. W 2025 roku podpisano umowę na modernizację szybu "Kościuszko". M.in. odzyska on funkcję transportową - otrzyma górniczy wyciąg szybowy awaryjno-rewizyjny. Szyb Kościuszko jest najbardziej na zachód wysuniętym szybem i pełni też ważną funkcję wentylacyjną. W 2015 roku zamontowano w nim nowoczesne wentylatory firmy Korfmann w miejsce starych z roku 1984.

 

Nadszybie z maszynami wentylacyjnymi szybu Wilson

Na drugim końcu kopalni - najdalej wysuniętym na wschód szybem jest Wilson. Powstał on w latach 20-tych XX wieku i jedyną jego funkcją było przewietrzanie wschodniej części kopalni. W latach 70-tych zamontowano przy nim nowszy zespół wentylatorów który służył do 2021 roku. Wtedy dokonano wymiany wentylatorów na nowocześniejsze, ekonomiczniejsze i cichsze urządzenia, które umieszczone są bezpośrednio nad szybem a nie obok jak poprzednia generacja. Szyby Kościuszko i Wilson są szybami wydechowymi (wyciągają powietrze na powierzchnię). Szybami wdechowymi są Regis, Daniłowicz i Kinga. Stosowanie wentylacji wymuszonej wymaga stosowania w podziemnej części systemu śluz - pary zamykanych naprzemiennie drzwi w chodnikach.

 

* * *

 

Kopalnia soli w Wieliczce jest najstarszym i wciąż produkującym sól zakładem przemysłowym w Polsce. Na koniec zapraszam do obejrzenia krótkiego filmu "Kopalnia Soli Wieliczka - dziedzictwo światowej kultury górniczej":