Ostatnie lata XIX i początek XX wieku to okres intensywnego rozwoju przemysłu w stanowiącym wówczas odrębne miasto Podgórzu. Przemysł funkcjonował tutaj zarówno w dwudziestoleciu międzywojennym jak i w okresie PRLu. Niestety większość tych zakładów nie przetrwała intensywnych zmian, jakie nastąpiły po 1989 roku. W miejscu dawnych fabryk dziś intensywnie rozwija się budownictwo mieszkaniowe. Jednak przemysłowa przeszłość Podgórza pozostawiła po sobie trwałe ślady.
* * *
Początki podgórskiego przemysłu wiążą się z początkami miasta Podgórza, które zostało założone w 1784 roku specjalnym cesarskim uniwersałem. Dokument ten zapewniał osadnikom szereg korzyści przy osiedlaniu się na terenie Podgórza. Skuszeni tymi perspektywami ściągali tutaj kupcy i rzemieślnicy i bankierzy. Ich inicjatywa i przedsiębiorczość były podstawą późniejszego przemysłowego rozwoju Podgórza. Swój rozwój miasto zawdzięczało również korzystnemu położeniu na skrzyżowaniu szlaków kupieckich, a znajdujące się nieopodal Krzemionki Podgórskie stanowiły od dawnych czasów źródło materiałów budowlanych: wapienia, iłu do produkcji cegieł czy piasku. Właśnie kamieniołomy, wapienniki, cegielnie i kaflarnie były pierwszymi dużymi zakładami przemysłowymi Podgórza w czasach gdy przedmioty użytku codziennego były jeszcze wytworem rzemiosła.
![]() |
Młyny Maurycego Barucha oraz most Podgórski Zdjęcie: ANK sygn. A-IV-672 |
Niestety
ten pierwszy pomyślny dla Podgórza okres zakończył się w 1795 roku gdy
po III rozbiorze Polski (a tym samym wykreśleniu jej z mapy). Podgórze
znalazło się wówczas pod administracyjnym zwierzchnictwem Krakowa tracąc
swoją niezależność. Także w późniejszym okresie po 1815 roku, ciężko
było rywalizować z będącym wielką strefą wolnocłową Wolnym Miastem
Kraków. Koniunktura zmieniła się w połowie XIX wieku. Wtedy powstał
parowy młyn Maurycego Barucha (1848), później także piekarnia (1865). Do
Barucha należała również parowa cegielnia w Łagiewnikach (1860). Był
czas kiedy posłowie polscy uzyskiwali w Wiedniu korzystne dla Galicji
rozwiązania prawne w konsekwencji ustanawiając autonomię galicyjską.
Właśnie w okresie autonomii nastąpił intensywny rozwój przemysłu
Podgórza. Przemysłowym liderem był wówczas Bernard Liban który zaczął od
kamieniołomu i wapiennika (1873) oraz cementowni (1884). W 1906 roku
założył jeszcze Fabrykę Produktów Chemicznych "Liban" wytwarzającą
nawozy sztuczne oraz Fabrykę Sody Amoniakalnej, przejętą w 1909 roku
przez koncern Solvay. Obok tych dużych zakładów powstawały także
mniejsze wytwarzające wyroby metalowe, tekstylne, spożywcze i chemiczne.
![]() |
Wiadukt nad ulicą Romanowicza początek XX wieku. Widoczna linia kolei do Lwowa z wiaduktem oraz górujące nad Podgórzem forty Krakus i Św. Benedykt. Zdjęcie: ANK sygn. A-IV-700 |
Spory
wpływ na przemysł Podgórza miała kolej. Pierwsza linia kolei lwowskiej z
1856 roku tylko przecinała Podgórze - najbliższą stacją był Bieżanów.
Nasyp kolejowy stanowił jednocześnie wał Twierdzy Kraków, ograniczający
zabudowę, również przemysłową, do jej wnętrza. Z czasem jednak, z uwagi
na coraz większy zasięg artylerii, pierścień twierdzy począł się
rozszerzać a wraz z nim tereny pod inwestycje. Ale dopiero zbudowana w
1884 roku odnoga Kolei Transwersalnej (zbudowana z powodów militarnych)
przyczyniła się do powstania aż trzech nowych stacji kolejowych:
Podgórze Płaszów, Podgórze Miasto (Krzemionki) i Podgórze Bonarka. Ze
stacji tych powstały bocznice do wielu zakładów, wapienników, cegielni,
cementowni. W 1910 utworzono jeszcze jedną kolejową stację towarową o
nazwie Podgórze Wisła. Stacja ta przyczyniła się do rozwoju przemysłu w sąsiadującym z tą stacją Zabłociu. To tu powstały zakłady takie jak Towarzystwo
Przemysłowe dla Wyrobów Żelaznych w Krakowie (Korngold, Rosner i
Opoczynski) - założone w 1897 przy ulicy Romanowicza 5. Z czasem
dołączyły do niej przeniesiona w 1912 roku z Krakowa z ulicy Wawrzyńca
Fabryka Siatek, Mebli, Konstrukcji Żelaznych i Wyrobów Ornamentalnych
Kutych Józefa Goreckiego przy ulicy Romanowicza 9 oraz Krakowska Fabryka
Mydła C. Śmiechowskiego, założona w 1913 roku przy ulicy Zabłocie 23.
![]() |
Fabryka Siatek, Mebli, Konstrukcji Żelaznych i Wyrobów Ornamentalnych Kutych Józef Gorecki przy ul. Romanowicza w Podgórzu Zdjęcie: ANK sygn. A-IV-669 |
Mniejsze zakłady przemysłowe opierały się na pracy
ręcznej. Tylko w nielicznych energii do napędu maszyn dostarczały maszyny
parowe. W XX wieku jednak coraz więcej fabryk korzystało również z
nowoczesnego napędu elektrycznego, dzięki uruchomionej w 1900 roku
publicznej Elektrowni Podgórskiej. Od 1910 roku trwały też pertraktacje
dotyczące przyłączenia Podgórza do Krakowa, które zostały zakończone już
w trudnych latach Wielkiej Wojny w 1915 roku.
![]() |
Młyn ziarno - koniec XX w. Zdjęcie: wikimapia.org |
Wiele
spośród zakładów przemysłowych powstało w Zabłociu już po odzyskaniu
przez Polskę niepodległości w 1918 roku, np. Polska Wytwórnia Chleba
Zdrowego "Ziarno" (młyn i piekarnia) - Zabłocie 15 (1919), Spółka
Akcyjna "Wódki Krakowskie" - Zabłocie (1919), Garbarnia "Progress" -
Przemysłowa 2 (1920) czy Krakowska Huta szkła Bakowski i Chazan - Lipowa
3 (1920). Jednak targające okresem dwudziestolecia międzywojennego
kryzysy (stabilizacyjny oraz światowy) nie pozwoliły na pełne
wykorzystanie potencjału gospodarczego Krakowa i jego tradycyjnie
przemysłowej dzielnicy - Podgórza.
![]() |
Fabryka skór Maks Sinajberger i Synowie po pożarze w grudniu 1933 roku Zdjęcie: NAC |
W 1939 roku Podgórze znalazło się pod okupacją hitlerowską. Niemcy z
właściwym sobie pragmatyzmem skonsolidowali funkcjonujący tutaj przemysł
i wprzęgli go w swoją machinę wojenną. Osobną kartę historii stanowią
wojenne losy powstałej w 1930 roku Pierwszej Małopolskiej Fabryki Naczyń
Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych "Rekord", która podczas okupacji
zarządzana przez Schindlera funkcjonowała jako "Deutsche EmalienFabrik" przy ulicy Lipowej 4.
![]() |
Panorama Zabłocia w 2015 roku od strony mostu Kotlarskiego. Widoczne już nieistniejące budynki po fabryce Miraculum. |
Okres
powojenny to czas nacjonalizacji i dalszej konsolidacji przemysłu. W
Zabłociu powstały wówczas dwa duże zakłady. Pierwszym z nich była
Fabryka Kosmetyków Przedsiębiorstwo Państwowe "Pollena Miraculum" -
zajmująca tereny dawnych fabryk: mydła oraz wyrobów spirytusowych
"Krakus". Drugą firmę stanowiły, zajmujące hale dawnej fabryki "Rekord" i
wchłaniające sąsiadujące tereny Krakowskie Zakłady Elektroniczne
"Unitra – Telpod". Największymi przedsiębiorstwami przemysłowymi
Podgórza były wówczas, oprócz Telpodu i Miraculum, także powstałe
jeszcze przed wojną Krakowska Fabryka Kabli (1928), Krakowskie Zakłady
Sodowe "Solvay" (ul. Zakopiańska) , Zakłady Przemysłu Nieorganicznego
"Bonarka" (ulica Puszkarska) oraz powołane w 1948 roku Zakłady Przemysłu
Odzieżowego "Vistula" przy ulicy Nadwiślańskiej 11.
![]() |
Panorama Podgórza z mostu Powstańców - lata 70-te XXw. Widoczny (już nieistniejący) budynek fabryki "Vistula" Zdjęcie: podgorze.pl |
Upadek zakładów przemysłowych jest naturalną fazą w cyklu ich rozwoju. Jedną z
oczywistych przyczyn likwidacji jest wyczerpywanie się złóż surowców z
których produkowała dana fabryka. Tak zakończyły działalność wapienniki i
cegielnie, kiedyś tak bardzo liczne w Podgórzu, Łagiewnikach czy
Płaszowie. Innym powodem wstrzymania produkcji była środowiskowa
uciążliwość fabryk, czego przykładem jest "Solvay". Jego likwidacja
rozpoczęła się w latach 80-tych XX wieku.
![]() |
Młyny Maurycego Barucha oraz most Krakusa Zdjęcie: ANK sygn. A-IV-729 |
Jednak
po 1989 roku nastąpiła ogromna, niespotykana wcześniej ani później,
fala upadku przedsiębiorstw przemysłowych. Oczywiście istniały
obiektywne przesłanki do likwidacji sporej części fabryk. Państwowy
przemysł funkcjonujący w okresie PRL obarczony był szeregiem wad z
których największymi były wysokie koszty produkcji związane z
nieefektywnym zarządzaniem i przestarzałymi technologiami wytwarzania.
Jednak czy potrzebna była aż tak wielka skala upadku? W świetle badań
tylko 30% likwidacji miało obiektywne przyczyny. Pozostałe były często
efektem błędów popełnionych w czasie okresu transformacji ustrojowej.
Najpoważniejszymi błędami były:
1. Brak strategii przemysłowej - nie podjęto żadnej próby ochrony
rodzimego przemysłu. Uderzyło to głównie w przemysł wysokich
technologii. Zlikwidowano prawie 90% zakładów przemysłu elektronicznego (przyczyniło się to np. do upadku pozbawionego zbytu dla swych produktów
Telpodu).
2. Pośpiech w przeprowadzaniu reformy
ustrojowej - tzw. terapia szokowa - czyli dążenie do jak najszybszego
zniszczenia struktur gospodarczych PRL. Był to jednak "szok bez terapii"
wprowadzający gospodarcze awanturnictwo.
3. Nieprzyjazny stosunek rządów do przemysłu państwowego -
własność państwową traktowano jako zło absolutne, które należy
wyeliminować bez względu na jej jakość, przydatność gospodarczą czy
społeczną. Elementami tej polityki były m.in.: liberalizacja ceł,
rezygnacja z ochronnej klauzuli przemysłów początkujących, wysoki
podatku od wzrostu płac - popiwek, zadłużanie i pogrążanie zakładów
poprzez obowiązek korzystania z wysoko oprocentowanych kredytów oraz
odprowadzania dywidend.
4. Błędnie prowadzony
proces prywatyzacyjny - w umowach nie zapewniono ciągłości produkcji a
nawet zgadzono się na likwidację produkcji, sprzedawano też zakłady w
częściach rozrywając ciągłość procesów produkcyjnych. Kasowano przy tym
często zaplecze badawczo-rozwojowe, (co skutkuje do dzisiaj niską
innowacyjnością gospodarki), łamano zasady opłacalności przedsięwzięć
prywatyzacyjnych (akceptowano skandalicznie niskie wyceny sprzedawanych
przedsiębiorstw a przy tym godzono się na wysokie koszty m.in.
zagranicznych konsultantów).
5. Dopuszczenie do
spekulacji terenami poprzemysłowymi - cennymi, bo uzbrojonymi i
znajdującymi się często w atrakcyjnych obszarach miasta. W ustawie
prywatyzacyjnej z 1990 roku do wyceny wartości prywatyzowanych zakładów
przemysłowych nie zaliczono wartości gruntów przez nie zajmowanych.
(Szacunkowo 1/3 nieuzasadnionych likwidacji zakładów przemysłowych była
spowodowana chęcią spekulacji działkami budowlanymi...)
![]() |
Opuszczony budynek fabryki Telpod przy ulicy Romanowicza w 2016 roku |
Dziś
na miejscu dawnych fabryk Podgórza budują się osiedla mieszkaniowe lub
biurowce - szczególnie widoczne jest to w Zabłociu. Produkcja
przemysłowa została przeniesiona do miejsc gdzie grunty są tańsze (np.
Telpod - Skawina, Metalplast - Niepołomice). Przykładem funkcjonującej
nadal firmy jest powstała w 1990 roku ES System - zajmuje
ona budynki dawnej garbarni "Progress". Ale znajdują się tu tylko jej biura -
produkcja odbywa się w Wilkasach i Dobczycach. Często jedynym co
pozostało po dawnych zakładach są ich marki jak w przypadku garniturów
Vistula czy produktów firmy Miraculum (krem "Pani Walewska", woda
kolońska "Lider"). Produkcja odbywa się na zasadzie podwykonawstwa w
anonimowych fabrykach w kraju lub za granicą. Firmy - właściciele tych
zasłużonych "brandów" same już nie produkują przedmiotów ale wytwarzają i
przetwarzają informację - co jest charakterystyczne dla społeczeństwa
postindustrialnego w obecnym zglobalizowanym świecie...
* * *
Ten
artykuł jest relacją ze spaceru p.t. "Upadek przemysłu Podgórza" który odbył się w sobotę - 27 lipca 2019 roku.
Wydarzenie to zostało zorganizowane przez Muzeum Podgórza w ramach
wystawy "PrzeMieszczanie.Podgórzanin", na którym miałem zaszczyt pełnić
funkcję przewodnika. Mam nadzieję że uczestnikom się podobało i zbytnio
ich nie zanudziłem. Serdecznie dziękuję za tak liczne przybycie i
obecność do końca trasy.
Kolejny
spacer pod tytułem "Wokół elektrotechniki Podgórza" odbędzie się już w
niedzielę 29 września w ramach XVIII Podgórskich Dni Otwartych Drzwi.
Szczegóły będą wkrótce podane na stronie stowarzyszenia PODGORZE.PL, ale
ja już dziś na ten spacer serdecznie zapraszam!
Dawne fabryki na trasie spaceru:
10. Zakłady Cynkownicze "Polcynk" (1925) - Romanowicza 15,
11. Fabryka Zapałek "Znicz" (1922),
12. Krakowska Huta szkła Bakowski i Chazan (1920) - Lipowa 3 (obecnie Instytut Szkła i Ceramiki),
13. Fabryka Siatek, Mebli, Konstrukcji Żelaznych i Wyrobów Ornamentalnych Kutych,
Józef Gorecki (od 1890 - Wawrzyńca 26) od 1912 - Romanowicza 9
14. Pierwsza Małopolska Fabryka Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych "Rekord" (1930) - Romanowicza 9, później Lipowa 4 (w latach 1940-44 Deutsche EmalienFabrik),
15. Willa Goreckiego (1898) - Romanowicza 9,
16. Centrum Naukowo - Produkcyjne Mikroelektroniki Hybrydowej i Rezystorów "Unitra – Telpod" (fabryka 1946, budynek 1974),
17. Towarzystwo przemysłowe dla wyrobów żelaznych w Krakowie (1897) - Romanowicza 5
(po wojnie: Fabryka Elementów Wyposażenia Budownictwa "Metalplast" ul. Romanowicza 7)
18. Fabryka Dachówek Azbestowych "Evaritas" (po wojnie: Zakłady Wyrobów Azbestowo-Cementowych "Izolacja" Zakład Produkcyjny) - Zabłocie 37
19. Nieistniejący dom rodziny Brylskich z 1888 - Zabłocie 27
20. Polska Wytwórnia Chleba Zdrowego "Ziarno" (młyn i piekarnia) z 1919 - Zabłocie 25
(Po wojnie Młyn "Ziarno 2")
21. Krakowska Fabryka Mydła - C. Śmiechowski (1913) - Zabłocie 23
22. Spółka Akcyjna "Wódki Krakowskie" (1919) - Zabłocie 21
później Państwowa Fabryka Wyrobów Spirytusowych (1935) - "Krakus"
23. Fabryka Kosmetyków Przedsiębiorstwo Państwowe "Pollena Miraculum" (powstała z połączenia obu wyżej wymienionych w 1948 roku).
24. Kolejowa towarowa stacja Wisła (1910) - obecnie park.
25. Fabryka Skrzyń Władysława Jankowskiego (1920) - Przemysłowa 8
26. Fabryka Wyrobów Metalowych i Mechanizmów do Parasoli "Superior"
oraz Fabryka Kas Ogniotrwałych W.Fink (1930) - Przemysłowa 12
27. Wyprawialnia i Farbiarnia Skór dr Steinhaus (1931) - Przemysłowa 13
28. Garbarnia "Progress" (1920) - ul. Przemysłowa 2
później Fabryka Skór i Pasów Maks Syneiberger i Synowie (1926), obecnie firma ES-System (1990)
29. Młyn (1848) i piekarnia (1865) Maurycego Barucha - Nadwiślańska 11
Później Monopol Tytoniowy i w końcu Zakłady Przemysłu Odzieżowego "Vistula" (1948)
30. Elektrownia podgórska (1900)