Krakowski przemysł metalowy i maszynowy po 1945 roku

Po 1945 roku w przemyśle zaszły poważne zmiany strukturalne. Większość zakładów została znacjonalizowana oraz skonsolidowana w duże przedsiębiorstwa. Często był to jednak wynik restrukturyzacji przeprowadzonej wcześniej podczas niemieckiej okupacji.

* * *

Jeszcze przed II wojną w strukturze branżowej przemysłu Krakowa dominowała gałąź metalowo-maszynowa. Było w niej zatrudnione 23,5% ogółu pracowników przemysłowych - tyle samo co w branży spożywczej. Podczas okupacji niemieckiej przemysł ten znalazł się pod szczególnym rygorem związanym z podporządkowaniem gospodarki celom wojennym. Powołany już w styczniu 1940 roku Urząd Gospodarowania Żelazem i Stalą kontrolował obrót zarówno surowców jak i gotowych wyrobów metalowych. Wprowadzono reglamentację surowców, normalizację wyrobów oraz zakaz wytwarzania pewnego asortymentu. Wiele zakładów przestawiono na produkcję wojenną, wprowadzono też zarząd komisaryczny nad przedsiębiorstwami (stworzono stanowisko tzw. Treuhendera), ale docelowo dążono do "germanizacji własności" - oddawania w dzierżawę lub sprzedaży osobom o narodowości niemieckiej. W pierwszym rzędzie dotyczyło to firm należących do ludności żydowskiej.

Stoisko z wyrobami metalowymi na zorganizowanych
w grudniu 1940 roku Krakowskich Targach Wzorów
Fotografia: NAC

W 1944 roku zbliżający się front wschodni spowodował że zaplanowano ewakuację większości fabryk. Wywożono nie tylko maszyny czy gotowe wyroby ale również surowce, a to czego nie udało się zabrać miało zostać zniszczone. Straty wojenne w skali całego kraju wyniosły 66%. Niemniej niektóre fabryki jak np. "Zieleniewski" utraciły 90% parku maszynowego. Jednak średnio w Krakowie straty wyniosły około 40% majątku trwałego, a ich charakter polegał właśnie na grabieży i dewastacji a nie zniszczeniach w wyniku działań wojennych. Relatywnie niskie straty ułatwiły uruchomienie przemysłu Krakowa po wojnie. Jeszcze w 1945 roku produkcję podjęło 37 zakładów branży metalowo-maszynowej (z istniejących 62). Produkowały one przede wszystkim na potrzeby wojska, ale także dla zaopatrzenia ludności cywilnej, rolnictwa czy innych branży przemysłu.

Centrala rolnicza dystryktu krakowskiego w 1941 roku
ul. Dąbrowskiego 16
Fotografia: podgorze.pl

Nacjonalizacja przemysłu

Akcje likwidacyjne i komasacyjne przedsiębiorstw w okresie okupacji spowodowały zmniejszenie ich ilości (w przypadku branży metalowo-maszynowej o 1/3) a ponadto nastąpiła przebudowa struktury własnościowej. Trudności w ustaleniu stanu majątkowego były dodatkowym ułatwieniem dla nowych władz polskich w przejmowaniu przedsiębiorstw na własność państwa. Dekret o majątkach opuszczonych i porzuconych wydano już 2 marca 1945 roku. Przywracanie prawa własności dotyczyło jedynie obiektów zatrudniających poniżej 50 pracowników, przy czym nawet wtedy zastrzeżono sprawowanie bezpośredniego nadzoru przez państwo nad przemysłem kluczowym, tj. surowcowym i półfabrykatów. Proces nacjonalizacji przemysłu zakończył się z końcem lat 40-tych. Niektórzy przedsiębiorcy uciekali przed nacjonalizacją tworząc spółdzielnie pracy, spółdzielnie powstawały też w drobnych przedsiębiorstwach porzuconych. Z powstałych w tym okresie spółdzielni można wymienić:

• Spółdzielnia Pracy "Mechanika", ul. Łazarza 13,
• Spółdzielnia Pracy Metalowców "Zjednoczenie", ul. Łobzowska 19,
• Spółdzielnia Rzemieślnicza "Metalowcy", ul. Jagiellońska 7,
• Spółdzielnia Pracy "Metalurgia", Odlewnia Żeliwa i Metali Kolorowych, ul. Ślusarska 4,
• Spółdzielnia Rzemieślnicza "Mechaników", ul. Szewska 21,
• Spółdzielnia Pracy Okręgowe Warsztaty Samochodowe, ul. Hetmańska 11,
• Spółdzielnia Pracy dla Przemysłu i Rękodzieła Metalurgicznego "Metalotechnika", ul. Kącik 9

Ta ostatnia powstała na bazie dawnej fabryki "Dermos" i pełniła funkcję ośrodka rehabilitacji psychicznej dla ocalałych Żydów.

W zupełnie nową fazę wszedł przemysł w okresie planu sześcioletniego (1950-1955). Priorytetem stała się intensywna industrializacja, a przede wszystkim rozwój przemysłu ciężkiego i metalowego. W Krakowie sztandarową inwestycją była budowa kombinatu metalurgicznego Huta im. Lenina. Działalność innych fabryk była temu celowi podporządkowana. Stąd następowały kolejne komasacje i likwidacje fabryk. Przykładem może być dawna Fabryka Wyrobów Metalowych Stanisława Sulikowskiego z ulicy Lubelskiej 8. Po wojnie znacjonalizowana funkcjonowała jako Krakowska Fabryka Wyrobów Metalowych, ale w 1955 roku została przejęta przez Krakowską Fabrykę Aparatów Pomiarowych, której budynki przejęły z kolei Krakowskie Zakłady Teletechniczne "Telos". Wspomniane wcześniej obiekty Centrali rolniczej przy ulicy Dąbrowskiego 16 po wojnie funkcjonowały jako Spółdzielcze Warsztaty Mechaniczne. W 1955 roku zostały przekształcone w Krakowskie Zakłady Metalowe "STALIMET", ale i ten zakład z czasem wcielono w Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Szatkowskiego. W ramach planu 6-letniego w Krakowie stworzono również kilka nowych, dużych fabryk przemysłu maszynowego.

Fabryka Narzędzi Wiertniczych "Georyt"

Budynki dawnej fabryki Georyt

Przykładem zmiany profilu produkcji jest Fabryka Gwoździ i Wyrobów Żelaznych "Rydlówka", która po wojnie została znacjonalizowana i skonsolidowana w ramach zjednoczenia Krakowskich Fabryk Drutu i Gwoździ. W 1952 roku na jej terenie przy ulicy Rydlówka 5 powołano Fabrykę Narzędzi Wiertniczych "Georyt". Fabryka ta od 1958 roku była podległa Zjednoczeniu Przemysłu Maszyn Górniczych POLMAG. Wraz z innymi przedsiębiorstwami z branży (FAMUR, FAZOS, TAGOR, RYFAMA) pracowała na rzecz kluczowego wówczas przemysłu wydobywczego. W fabryce produkowano początkowo górnicze narzędzia udarowe, później nastąpiła specjalizacja w kierunku hydraulicznych systemów sterujących i ich elementów do zastosowań przemysłowych. Asortyment produkowany w fabryce był opracowany m.in. w Instytucie Techniki Górniczej KOMAG. Jednym ze sztandarowych produktów zjednoczenia od lat 70-tych były sekcje zmechanizowanej obudowy podporowo-osłonowej.

Obudowy górnicze typu FAZOS-12/28-Oz i GLINIK-08/22-Oz
do których armatura poczhodziła z fabryki Georyt
Ilustracja: komag.gliwice.pl

Fabryka posiadała znakomity park maszynowy, m.in. nowoczesne obrabiarki numeryczne - tokarki i zautomatyzowane centra obróbkowe. Fabryka prowadziła też szkolenia specjalistyczne dla pracowników-operatorów tych maszyn. W 1994 roku zakład został przekształcony w jednoosobową spółkę skarbu państwa - Fabrykę Automatyki i Hydrauliki "Georyt" S.A. Po roku 2000 akcje zostały sprzedane, po wielu perypetiach w 2007 roku resztki firmy przejął Ponar Wadowice przenosząc tam produkcję. Obecnie obiekty fabryki przy ulicy Rydlówka są wynajmowane innym firmom.

Ogłoszenie prasowe Fabryki Georyt z lat 70-tych

Krakowskie Zakłady Produkcji Części Zamiennych Maszyn Budowlanych "Zremb"

Od 1918 roku przy ulicy Mogilskiej 71 funkcjonowała Odlewnia Żeliwa i Fabryka Maszyn Władysława Klimka. Aby uniknąć nacjonalizacji po wojnie właściciel podzielił swoją firmę na dwa mniejsze przedsiębiorstwa "Władysław Klimek - Odlewnia Żeliwa i Metali" oraz "Siła" Obróbka i Montaż Maszyn Sp. z o.o. Nie uchroniło to jednak przed przejęciem przez państwo. Odlewnia została znacjonalizowana w 1949 roku a w 1954 roku została włączona w skład zjednoczenia ZREMB (Zjednoczenie Remontowe Maszyn Budowlanych). Nazwę fabryki zmieniono na Krakowskie Zakłady Produkcji Części Zamiennych Maszyn Budowlanych "Zremb". Odlewane części do maszyn budowlanych stanowiły bowiem główną część produkcji.

Wnętrze hali fabryki "Zremb"

W skład zjednoczenia ZREMB należało ponad 50 fabryk w Polsce. W Krakowie znajdował się również inny zakład zjednoczenia - Krakowskie Zakłady Napraw Maszyn Budowlanych "Zremb" przy ul. Stoczniowców 3, przekształcony później w "Zremb" Sp. z o.o. Nazwę zjednoczenia zmieniono później na "Zremb" Zrzeszenie Mechanizacji Budownictwa, a w podległych mu fabrykach, oprócz maszyn budowlanych, produkowano także windy i elementy automatyki budynkowej.

Ekspozycja Zjednoczenia Mechanizacji Budownictwa "Zremb"
na targach "Budexpo" w 1980 roku
Fotografia: NAC

W 1999 roku zakład przy ulicy Mogilskiej został przekształcony w spółkę akcyjną i sprywatyzowany jako Krakowskie Zakłady Odlewnicze ZREMB S.A. Fabryka specjalizowała się w odlewach staliwnych i żeliwnych o wadze do 1500 kg. W 2003 roku wdrożono normę ISO 9001, a w 2006 roku firma uzyskano certyfikat "Polskiej Odlewni Kwalifikowanej". W 2010 roku rozpoczęto budowę nowego zakładu produkcyjnego w Nowym Brzesku pod Krakowem do którego w 2012 roku przeniesiono produkcję. Na terenach fabryki w Krakowie w 2018 roku rozpoczęto budowę osiedla mieszkaniowego. Niestety okazało się iż firma nie jest w stanie spłacać zaciągniętych kredytów i w 2015 roku została postawiona w stan likwidacji...

Fabryka Maszyn Odlewniczych

Druga część dawnej fabryki Władysława Klimka również została znacjonalizowana a w 1953 roku połączono ją ze zlikwidowaną Wytwórnią Urządzeń i Sygnałów Kolejowych. Powstała, dysponująca sporym zapleczem, Fabryka Maszyn Odlewniczych z wjazdem od ulicy Cystersów 16. Fabryka ta, dzięki bogatemu i zróżnicowanemu parkowi maszynowemu, była w stanie podjąć niemal każdy rodzaj produkcji - ale oczywiście jego trzon stanowiły wyspecjalizowane maszyny dla odlewnictwa.

 

Obiekty produkcyjne firm w 1996:
Krakowskie Zakłady Produkcji Części Zamiennych Maszyn Budowlanych "Zremb" - Mogilska 71a
- po prawej , a po lewej -
Fabryka Maszyn Odlewniczych - Cystersów 16.

W latach 90-tych fabryka została przekształcona w spółkę akcyjną i sprywatyzowana. Obecnie funkcjonuje pod nazwą KPP FAMO. Firma ma w ofercie nowe urządzenia ale zajmuje się również modernizacją urządzeń starych. Po 2000 roku dokonano głębokiej restrukturyzacji oraz przeniesienia produkcji. Na dawnych terenach fabryki również powstała zabudowa mieszkaniowa...

Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego "PZL - Kraków"

W latach 50-tych na Krowodrzy rozpoczęto budowę Fabryki Wyrobów Blaszanych (popularnie zwaną "Blaszanką"). W 1951 roku zadecydowano jednak o zmianie profilu produkcji - powstała fabryka o nazwie Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego. Już przed 1955 rokiem ukształtował się profil produkcji zakładu - na rzecz przemysłu silnikowego. Produkowano filtry powietrza, wentylatory, chłodnice rurkowo-płytkowych typu woda-powietrze i oleje-powietrze. Prowadzono także uboczną produkcję piecyków łazienkowych czy tokarek zegarmistrzowskich. W latach 1955-60 uruchomiono produkcję części i zespołów do silników lotniczych oraz ich osprzętu. Opanowano wówczas produkcję części i zespołów z odkuwek i odlewów ze stopów lekkich, układów zapłonowych oraz układów chłodzenia oleju. W latach 1960-65 WSK uruchomiła i rozwinęła produkcję odśrodkowych wirówek oleju, wg licencji szwedzkiej firmy Alfa Laval dla potrzeb przemysłu okrętowego, odśrodkowych filtrów oleju oraz próbników wtryskiwaczy do silników wysokoprężnych.

 

Główny budynek fabryki WSK przy ulicy Wrocławskiej 53 w latach 70-tych.

W latach 60-tych WSK Kraków została wcielona do Zjednoczenia Przemysłu Lotniczego i Silnikowego "Delta". W latach 1965-70 uruchomiono produkcję pomp wody obiegowej wg licencji firmy Henschel (Niemcy) oraz firmy Leyland (Anglia) dla licencyjnych silników wysokoprężnych. Produkowano także własnej konstrukcji chłodnice wody i oleju do tych silników. Podjęto też produkcję agregatów wirówkowych do regeneracji olejów transformatorowych dla przemysłu energetycznego oraz produkcję chłodnic oleju i wentylatorów dla śmigłowców. W 1975 roku powstało nowe zjednoczenie pod nazwą Polskie Zakłady Lotnicze (chodziło o zwiększenie eksportu, a skrót PZL nawiązywał do dobrej opinii o przedwojennych Państwowych Zakładach Lotniczych). Krakowska fabryka funkcjonowała odtąd pod nazwą Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego "PZL - Kraków". W 1992 zmieniono formę prawną przedsiębiorstwa i nazwę na WSK "Kraków" S.A. 

 

Tereny fabryki WSK w 1996 roku

Sprywatyzowana fabryka WSK została włączona do Programu Powszechnej Prywatyzacji, co skończyło się w 2000 roku przejęciem fabryki przez spekulacyjną spółkę KCI S.A. Na terenie fabryki stworzono Hub pod nazwą KCI - Krakowskie Centrum Inwestycyjne. Celem było ograniczenie produkcji WSK oraz przeniesienie na jej tereny innych okrojonych fabryk jak KFAP czy Drukarnia Anczyca. Dzięki temu odbyło się intratne uwolnienie gruntów po zabudowę. Ostatecznie każdy z w/w podmiotów został sprzedany a na terenach dawnej fabryki WSK przy ulicy Wrocławskiej również powstało osiedle mieszkaniowe. Sama WSK przekształcona w WSK Kraków Sp. z o.o. została przeniesiona do Zabierzowa i specjalizuje się w produkcji wymienników ciepła. Do tradycji dawnej WSK odwołuje się też firma "Narzędziownia WSK", która funkcjonuje przy ulicy Kantorowickiej 400 oferując usługi ostrzenie i wykonawstwa narzędzi skrawających, obróbki mechanicznej skrawaniem oraz obróbki cieplnej a także instalacji maszyn i urządzeń.

Zakłady Budowy i Naprawy Maszyn Drogowych "Madro"

 

Przewoźny zespół do suszenia i otaczania kruszywa SOKP-25A produkcji Madro - Kraków
Ilustracja: Madro - katalog historyczny

Firma "Madro" została powołana w 1947 roku Zarządzeniem Ministra Komunikacji jako Centrala Maszyn Drogowych z siedzibą w Krakowie. Jej celem było prowadzenie warsztatów remontujących maszyny i urządzenia dla drogownictwa. Od 1953 roku następowała zmiana profilu przedsiębiorstwa z remontowego na produkcyjny. Powstał Wydział Konstrukcji przekształcony później w Centralne Biuro Konstrukcji Maszyn. W skład Wielozakładowego Przedsiębiorstwo Zakłady Budowy i Naprawy Maszyn Drogowych MADRO wchodziły zakłady produkcyjne w Krakowie, Wrocławiu, Pabianicach, Poznaniu i Białymstoku. Zarząd Zakładów Madro znajdował się w Krakowie a sprzedaż zagraniczną swoich produktów prowadził za pomocą Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego Bumar.

 

Remonter drogowy ciężki RDC-70 produkcji Madro - Kraków
na podwoziu samochodu Jelcz 315
Ilustracja: Madro - katalog historyczny

Zakłady przedsiębiorstwa "Madro" produkowały szereg maszyn i urządzeń do budowy i naprawy dróg kołowych (produkcja kruszyw, mas asfaltowych, układania nawierzchni z asfaltu lanego, dróg kolejowych (podbijarki, suwnie bramowe) oraz innych maszyn z tej branży (agregaty prądotwórcze, szczotki samojezdne, pługi odśnieżne). 

 

Brama na teren zakładu w 2015 roku - wszystkie inne budynki już dawno wyburzone.

W 1990 roku zakłady uzyskały samodzielność prawną. Krakowski oddział został przekształcony w Przedsiębiorstwo Budowy Maszyn Drogowych MADRO Kraków Sp. z o.o. Po prywatyzacji ostatecznie został wykupiony przez Sobiesław Zasada S.A i obecnie działa pod nazwą Madro Kraków Sp. z o.o.. W 2007 produkcja zostaje przeniesiona z Krakowa do Niepołomic do nowego zakładu. Przy okazji przeprowadzono głęboką restrukturyzację dostosowującą fabrykę do nowych wymagań rynkowych. Obecnie głównym asortymentem są ekologiczne wytwórnie mieszanek mineralno-bitumicznych a także zbiorniki, suszarki do kruszywa. Wszystkie obiekty dawnego zakładu "Madro" przy ulicy Fabrycznej 5a zostały wyburzone już w 2008 roku a w 2016 rozpoczęto w jego miejscu budowę osiedla mieszkaniowego...

Krakowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa "Pelma"

Na koniec jeszcze jedna niemal zapomniana fabryka Pelma. Powstała ona w 1958 i jej głównym asortymentem była produkcja maszyn i urządzeń dla leśnictwa i przemysłu drzewnego, ale produkowano również drobne narzędzia stolarskie i ślusarskie. W latach 70-tych powstała nowa siedziba firmy przy ulicy Rybitwy 12. Fabryka posiadała też oddział zamiejscowy w Zawichoście.

 

Imadło produkcji Zakładów Przemysłu Maszynowego Leśnictwa "Pelma"

W latach 90-tych firma została sprywatyzowana zmieniła również nazwę i profil produkcji. Przez jakiś czas funkcjonowała jako "Polskie Zakłady Przemysłowo-Budowlane "BABAG" Spółka Akcyjna". Niestety problemy z zadłużeniem w stosunku do skarbu państwa spowodowały iż została postawiona w stan likwidacji. Obiekty dawnej fabryki Pelma przy ulicy Rybitwy 12 są obecnie wynajmowane rozmaitym firmom.

 

Położenie omówionych fabryk na tle mapy miasta:
1. Fabryka Narzędzi Wiertniczych "Georyt", Rydlówka 5
2. Krakowskie Zakłady Produkcji Części Zamiennych Maszyn Budowlanych "Zremb”, ul. Mogilska 71a
3. Krakowskie Zakłady Napraw Maszyn Budowlanych "Zremb", ul. Stoczniowców 3
4. Fabryka Maszyn Odlewniczych, ul. Cystersów 16
5. Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego "PZL", ul. Wrocławska 53
6. Zakłady Budowy i Naprawy Maszyn Drogowych "Madro", ul. Fabryczna 5a
7. Krakowskie Zakłady Przemysłu Maszynowego Leśnictwa "Pelma", ul. Rybitwy 12

* * *

Na koniec zapraszam na film prezentujący działanie kompleksu ścianowego (zmechanizowanych obudów oraz kombajnu węglowego). Elementy takich urządzeń były produkowane w krakowskiej fabryce "Georyt":

Zobacz też:

• Przemysł maszynowy - cz.1 - Zakłady Zieleniewskiego
• Przemysł maszynowy - cz.2 - Fabryka Peterseima
• Przemysł maszynowy - cz.3 - Fabryki przed 1945 rokiem
• Przemysł maszynowy - cz.4 - Warsztaty samochodowe

Przemysł maszynowy - cz.4 - Warsztaty samochodowe

Początek XX wieku to również początek motoryzacji, jeszcze nie masowej ale mocno oddziaływującej na masy. Jedni byli zachwyceni tym nowym wynalazkiem inni czytając informacje o szaleńczych rajdach, drogowych wypadkach czy wybuchach benzyny widzieli w "samoruchach" ucieleśnienie diabła. Pierwsze samochody były jednak drogimi i bardzo zawodnymi "zabawkami". Potrzebowały zatem stałej opieki warsztatowej. Był jednak na nie popyt. A jeśli był popyt pojawiła się też podaż.

* * *

W 1892 roku przy ulicy Floriańskiej 55 powstała "Pracownia mechaniczna" prowadzona przez Wincentego Schindlera. Warsztat ten zajmował się nie tylko naprawą mechanicznych urządzeń (rowerów czy maszyn do szycia) ale także wykonywał na zamówienie rozmaite urządzenia mechaniczne i elektromechaniczne. Właściciel tego warsztatu był też pierwszym w Krakowie posiadaczem automobilu, którego części z końcem 1902 roku sprowadził z Francji z fabryki "Cotterau et Comp." w Dijon.

Reklama prasowa warsztatu W. Schindlera

Po zmontowaniu całości (karoserię trzeba było wykonać we własnym zakresie) na wiosnę 1903 roku Schinder pokazał swój pojazd szerszej publiczności. Dwumiejscowy napędzany silnikiem o mocy 8KM automobil wzbudził sporo emocji, również za sprawą pierwszego wypadku drogowego z jego udziałem. Wypadek to naprawdę epizod spłoszenia dorożkarskiego konia, w wyniku czego uszkodzeniu uległa nie tylko owa dorożka ale również latarnia. Zdarzenie to, które zakończyło się w sądzie, wymusiło też powstanie pierwszego w Galicji zbioru przepisów o nazwie "Regulamin dla automobilów" (kompleksowa "Ustawa automobilowa" wymuszającą obowiązkową rejestrację pojazdów wprowadzono w cesarstwie dopiero w 1906 roku). Wyrok sądu nakazał przeniesienie działalności poza obręb plant, przez co z nowym wspólnikiem Schindler założył przy ulicy Krupniczej 7 działalność o nazwie "Garage d'Automobiles". Automobile bowiem zyskały grono zwolenników - nabywców znalazło w sumie 8 francuskich pojazdów. W 1907 roku "Garage d'Automobiles" został przeniesiony do nowej obszerniejszej lokalizacji – do dawnych Górnych Młynów Królewskich z wjazdem od ulicy Łaziennej 6 (obecnie Asnyka). Oprócz bieżącej obsługi sprzedanych przez siebie wozów placówka ta była reprezentantem handlowym francuskich fabryk motoryzacyjnych.

Reklama "Garage d'Automobiles" z 1908 roku

Przedstawicielstwo czeskiej fabryki samochodów Laurin-Klement prowadził od 1906 roku Emil Rudawski. W 1908 roku na terenie dawnego składu drzewa przy placu Kossaka 1 uruchomił on "Auto Garage" - pierwszą publiczną stację obsługi samochodów oraz pierwszą stację benzynową w Krakowie. W 1910 przy ul Smoleńsk 31 powstało Galicyjskie Auto Garage - pierwsze na ziemiach polskich przedsiębiorstwo łączące funkcję garażowania ale i kompleksowej obsługi technicznej pojazdów (tankowanie, mycie, naprawy). W specjalnie wybudowanym obiekcie prowadzono wszelkie przeglądy techniczne samochodów osobowych, towarowych i pasażerskich omnibusów.

Brama wjazdowa na teren "Auto-Palais" ul Smoleńsk 29-31

W 1912 roku pod tym samym adresem Wilhelm Ripper zbudował dużą "remizę na automobile" o nazwie "Auto-Palais". Główna hala miała wymiary 70x25 metrów i dysponowała 56 stanowiskami na samochody (w formie odgrodzonych siatką, zamykanych boksów). Do dyspozycji była nie tylko stacja benzynowa ale też hydrant do mycia samochodów oraz poczekalnia z łazienką do odświeżania się klientów. Przy wejściu po prawej znajdował się warsztat naprawczy a po lewej warsztat mechaniczny - zajmujący się dorabianiem części. Budynek garażu został zburzony w latach 60-tych a w 1980 roku na jego miejscu zbudowano biurowiec.

Austro-Daimler Wilhelma Rippera w 1912 roku
Ilustracja z książki "Cracovie Automobile"

W 1908 z inicjatywy Wilhelma Rippera powstał w Krakowie Galicyjski Klub Automobilowy zrzeszający właścicieli samochodów i organizujący grupowe wyjazdy turystyczno-krajoznawcze. Był to bardzo ekskluzywny klub, bowiem właścicielami automobili były wyłącznie osoby majętne. Pojazdów samochodowych było też niewiele. Według pierwszego spisu rejestracyjnego przeprowadzonego w 1906 roku w Krakowie było 12 wozów osobowych, 9 motocykli i 2 ciężarówki wojskowe. W połowie 1913 roku samochodów osobowych było już 113, a z początkiem 1914 prawie 200. Niebawem spora ich część została zarekwirowana na potrzeby wojskowe...

Motoryzacja w 20-leciu międzywojennym

Zaraz po zakończeniu I wojny światowej samochodów cywilnych było stosunkowo niewiele. Największa ilość pojazdów należała do polskiej armii - przy czym oprócz ciężarówek i ciągników artyleryjskich dysponowała ona ok. 1200 samochodami osobowymi. W latach 1919 - 1921 do wojska trafiło ponadto kilkaset samochodów osobowych i ciężarówek z demobilu wojsk alianckich. Ponieważ były to różnorodne marki i często wyeksploatowane, to w ramach ujednolicania parku pojazdów zdecydowano się na wyprzedaż zbytecznych egzemplarzy. Sprzedaż demobilowa z lat 1921 - 1924 była dużym, jednorazowym, zasileniem rynku cywilnego samochodami osobowymi i nie tylko. Pojazdy te często wymagały modyfikacji karoserii i dostosowania do zadań cywilnych, czym zajmowały się liczne firmy.

Prototypowy samochód "Star" konstrukcji Bogumila Bechynego z 1912 roku
Ilustracja z książki "Cracovie Automobile"

Pierwsza krajowa Fabryka Samochodów i Motorów w Krakowie powstała jeszcze w 1912 roku z połączenia firm Spółka Ominibusów Automobilowych oraz firmy Star (przedstawicielstwa handlowego fabryki Laurin & Klement), a mieściła się na ulicy Lelewela 11. Przed wojną zbudowano tylko dwa prototypy samochodów - produkcji seryjnej z braku środków nie podjęto. Zresztą w 1913 roku pojawiła się tania konkurencja w postaci sprowadzanego zza oceanu Forda T... W 1918 roku firmę reaktywowano jako Przedsiębiorstwo Techniczno-Samochodowe "Auto-Star" z siedzibą przy ul. Sławkowskiej 32. Zatrudniając 30 robotników wytwarzano (a raczej dostosowywano) miesięcznie nawet 4 samochody. Firma ta zaprzestała działalności z początkiem lat 30-tych, kiedy skończył się dostęp do tanich pojazdów z demobilu.

Reklama prasowa firmy "Auto-Star"

W 1917 roku we Lwowie powstała Fabryka Samochodów "Automotor", która w 1921 roku utworzyła przedstawicielstwo w Krakowie przy ulicy Barskiej 12 (w zabudowaniach dawnej Fabryki Pieców Kaflowych Józefa Niedźwiedzkiego). Fabryka zajmowała się głównie remontowaniem samochodów wojskowych. Automotor był także wyłącznym pzredstawicielstwem handlowym samochodów "Steyr". Z produkcji własnej wykonywano karoserie samochodów (do podwozi z demobilu) ale w planach była produkcja całych samochodów. Fabryka posiadała na wyposażeniu nowoczesne maszyny i urządzenia: 15 obrabiarek oraz młot pneumatyczny - wszystko o napędzie elektrycznym (23 KM). Niestety przedsiębiorstwo to, jak wiele innych, zostało w 1924 roku unieruchomione przez kryzys stabilizacyjny, a w 1925 postawione w stan likwidacji. Tereny firmy zostały przejęte przez komunalną firmę - Zakład Czyszczenia Miasta. W przedsiębiorstwie tym w 1925 roku przeprowadzono "automobilizację". Zakupiono wówczas nowoczesne ciężarówki do wywozu błota, polewania ulic oraz wywozu popiołu i śmieci domowych. Posesja przy ul. Barskiej 12 nadal zajmowana jest przez Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania (od 2012 roku Małopolskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Odpadami Spółka z o.o.).

Samochody Zakładu Czyszczenia Miasta 
przed garażami na ulicy Barskiej 12 w 1927 roku.
Ilustracja: NAC

W 1918 roku przy ulicy Wiślisko powstała Pierwsza Wytwórnia Autokaroserii i Powozów "Orlicki". Zajmowała się ona budową karoserii autobusowych, które montowano na podwoziach sprowadzanych z zagranicy. Stosowano głównie amerykańskie podwozia firm Chevrolet, Durant i Rugby. Odbiorcami były prywatne firmy, które uruchamiały regularne podmiejskie trasy autobusowe. W 1929 roku firma zatrudniała 64 pracowników, w 1935 tylko 9 ale z 1938 zatrudnienie znów wzrosło do 55 osób a obroty firmy przekroczyły 257 tys. zł.

Reklama prasowa firmy Orlicki

Autobusy firmy Orlicki zakupiła również Krakowska Miejska Kolej Elektryczna (przedsiębiorstwo tramwajowe) do obsługi komunikacji miejskiej. W 1927 roku uruchomiono pierwszą taka linie na trasie spod Barbakanu na Prądnik Czerwony. Z uwagi na kiepski stan dróg żywotność intensywnie eksploatowanych autobusów wynosiła ok. 5 lat. Jednak jeden z autobusów Orlickiego z 1929 roku zachował się i przeszedł w 2010 roku kompleksowy remont. Napędzany sześciocylindrowym silnikiem benzynowym, Orlicki Durant Rugby L9 jest obecnie sprawnym eksponatem w muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie.

Lekki autobus chevrolet-orlicki z 1927 roku
Na burcie widoczny znak Krakowskiej Miejskiej Kolei Elektrycznej
Ilustracja z książki "Krakowski autobus"

Produkcja części samochodowych i naprawa pojazdów

Niska żywotność części samochodowych wymuszała częstą ich wymianę. W Krakowie powstały dwie firmy produkujące części. Pierwszą z nich była Fabryka maszyn "Labor". Powstała ona w 1918 roku przy placu na Groblach 21, gdzie wcześniej mieścił się zajazd wraz stajniami i kuźnią w części oficynowej. Spółka "Labor" wybudowała w oficynie halę fabryczną, w której produkcje rozpoczęto w 1920 roku. Zakład posiadał nowoczesne urządzenia a specjalizował się w odlewach aluminiowych do tłoków silników samochodowych, lotniczych ale także do sikawek pożarniczych. W 1927 roku zatrudniano 46 robotników, działalność zlikwidowano w okresie wielkiego kryzysu w 1930 r. W latach 30-tych XX w. mieściła się tu Fabryka Kartonaży Jana Nowaka i Spółki. W 2010 roku na posesji zbudowano biurowiec.

Reklama prasowa spółki "Labor"

Drugim przedsiębiorstwem w tej branży była utworzona w 1927 roku Firma Remontowa "Obróbka". Mieściła się ona w oficynie kamienicy przy ulicy Friedleina 39. Specjalizowała się w remontach silników samochodowych zwłaszcza szlifowaniu cylindrów. Zakład ten posiadał też maszyny do wyrabiania części zamiennych.

Reklama prasowa firmy "Obróbka"

W mieście istniało wiele warsztatów naprawy samochodów z których można wymienić:

• Firma Wolfna i Żabiński, ul. Zabłocie 9
• Warsztat Naprawy Automobili "Esnape", ul. Pijarska 4
• Warsztaty mechaniczne Gerard Nytko, ul. Wrocławska 3 (obecnie to ul. Friedleina 7-11)
• Naprawa Samochodów "Frez-Mont", ul. Grzegórzecka 31

(Ten ostatni zatrudniał 37 pracowników a obroty wynosiły w 1936 roku 113 tys. zł).

Reklama prasowa jednego z warsztatów

Garaże z funkcjami warsztatowymi

Osobną grupę warsztatów stanowiły tzw. auto-garaże, których podstawową funkcją była możliwość garażowania samochodu ale oprócz tego możliwa była też jego obsługa mechaniczna na miejscu. Jeszcze przed I wojną istniało w Krakowie kilka autogaraży. Oprócz już wymienionych "Garage d'Automobile", Auto-Garage" i "Auto-Palais" istniały podobne obiekty przy ulicy Pędzichów 4, Lelewela 3, Ariańskiej 1 i na placu Biskupim 11-13 (tam nadal istnieje zamknięty parking strzeżony). W 20-leciu powstały w Krakowie też nowe obiekty tego typu.

Reklama prasowa garaży samochodowych

W 1928 roku przy ulicy Kościuszki 49 uruchomiono garaże "Meta". Hala garażowa (projektu Bogusława Klusaka) oferowała 57 stanowisk postojowych w oddzielonych siatką i zamykanych boksach. Oprócz części garażowej w budynku znajdowało się mieszkanie służbowe dla stróża.

Brama wjazdowa na teren garaży "Meta" w 1928 roku.
Ilustracja z książki "Nieznany portret Krakowa"

Istotnym elementem ówczesnych garaży było istniejące na miejscu zaplecze techniczne. Do dyspozycji klientów była nie tylko stacja paliwa (ze zbiornikiem na 5tys. litrów benzyny) ale także profesjonalny warsztat mechaniczny. Warsztat garaży "Meta" był wyposażony nie tylko w myjnię, kompresor do kół czy ładowarkę do akumulatorów. Prowadzono tam kompleksowe naprawy wszystkich podzespołów pojazdu. Stacja obsługi posiadała podnośnik do samochodów dzięki czemu możliwy był także przegląd i naprawa elementów podwozia pojazdu.

Wnętrze stacji obsługi "Garaży Meta" w 1937 roku

Z usług Stacji Obsługi Samochodów "Meta" korzystali nie tylko użytkownicy garażu (którzy mieli zniżkę na obsługę techniczną) ale również inni właściciele samochodów. Firma była autoryzowanym przedstawicielstwem wielu fabryk samochodów co gwarantowało kompetentną obsługę. Pozostawiony samochód na życzenie po naprawie mógł być dostarczony w określone miejsce. Poza właścicielami samochodów w Krakowie, zatrzymywali się tu także przejezdni automobiliści. Garaże oferowały bowiem całonocną obsługę oraz pokoje gościnne dla szoferów.

Reklama prasowa firmy "Meta"

Po wojnie firma "Meta" została znacjonalizowana. W nowej rzeczywistości nie było miejsca na taką "burżuazyjną działalność". Garaże zostały przekazane do obsługi karetek pogotowia. Do tej pory stacjonuje tam Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego. Niestety zabudowa nieco się zmieniła, m.in. w latach 60-tych wyburzono modernistyczną bramę wjazdową, gdyż nie mieściły się w niej sanitarki Avia.

Wnętrze garaży "Meta" - widoczne boksy garażowe.
Ilustracja z książki "Nieznany portret Krakowa"

Inną firmą tego typu była "Auto-Garage-Stop" przy ulicy Berka Joselewicza 28. Zabudowania wg. projektu Jozuego Oberledera powstały w latach 1924-1926. Od 1933 roku funkcjonował na miejscu warsztat mechaniczno-samochodowy Franciszka Urby. Również ta firma została znacjonalizowana po wojnie, a jej zabudowania wykorzystywała Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego. Później mieściła się tam drukarnia a obecnie sklep "Biedronka".

Budynek firmy "Auto-Garage-Stop" w 1926 roku
Ilustracja: NAC

W 1939 roku przy ulicy Kotlarskiej 34 powstał kolejny i wyjątkowy obiekt. Budynek projektu Janusza Zarzyckiego był bowiem pierwszym barażem piętrowym w Krakowie. W 1939 roku planowano jeszcze budowę na obszernym podwórku ul. Mazowieckiej 11 garażu podziemnego, który niestety powstał... Również garaż przy ulicy Kotlarskiej nie służył zbyt długo w pierwotnym celu. Po wojnie był wykorzystywany przez Krakowską Spółdzielnię Transportowo-Komunikacyjną obsługując autobusy. Spółdzielnia ta zakończyła działalność w połowie lat 70-tych. Obecnie dawny garaż pełni rolę magazynu dla działających tam prywatnych firm.

Piętrowy budynek dawnego garażu przy ulicy Kotlarskiej 34.

Widoczne pochylnie prowadzące na dwie kondygnacje.
Fotografia: fotopolska.eu

W całej Polsce w 1924 roku było 7501 pojazdów wszelkich rodzajów, spora ich część należała do wojska. W 1926 roku w Polsce było już 16 554 samochodów ale to znikoma ilość w stosunku do innych krajów. W Polsce jeden samochód przypadał na 1812 mieszkańców. Dla porównania w Wielkiej Brytanii było wówczas 984 tys. samochodów (1 samochód na 45 mieszkańców). Liderem było USA z 22 milionami samochodów (84% wszystkich samochodów na świecie) gdzie jeden pojazd przypadał na 5 osób! Ilość samochodów w Polsce wzrosła dopiero w drugiej połowie lat 30-tych. W 1939 było ponad 55 tys. samochodów z czego prawie 32 tys. to samochody osobowe. Niemniej samochód był nadal dobrem luksusowym i niewiele się zmieniło w tej materii również po wojnie.

* * *

Na zakończenie zapraszam tradycyjnie na krótki film prezentujący perełki motoryzacji europejskiej na krakowskim Rynku w 2012 roku:

Zobacz też:

• Przemysł maszynowy - cz.1 - Zakłady Zieleniewskiego
• Przemysł maszynowy - cz.2 - Fabryka Peterseima
• Przemysł maszynowy - cz.3 - Fabryki przed 1945 rokiem
• Krakowski przemysł metalowy i maszynowy po 1945 roku

Przemysł maszynowy - cz.3 - Fabryki przed 1945 rokiem

Dwie największe fabryki przemysłu maszynowego Krakowa - Zieleniewski i Peterseim powstały jeszcze w XIX wieku. Z początkiem wieku XX powstało wiele mniejszych fabryk i warsztatów mechanicznych.

* * *

Szczególna rolę w przemyśle maszynowym na przełomie wieku XIX i XX odgrywały fabryki i warsztaty sprzętu rolniczego. Z uwagi na niskie uprzemysłowienie w Polsce aż do drugiej połowy XX wieku rolnictwo było największą gałęzią gospodarki i trochę zacofaną. Ale i tutaj docierał postęp techniczny i mechanizacja. Oczywiście na te największe wynalazki (orka lokomobilą, mechaniczna żniwiarka czy młocarnia) stać było tylko duże majątki ale i w mniejszych gospodarstwach pojawiała się mechanizacja.

Młocka w majątku w Bieńczycach - lata 20-te XX w.
Młocarnia napędzana jest parową lokomobilą za pośrednictwem pasa transmisyjnego.
Ilustracja z książki "Czas Zatrzymany"

Mniejsze maszyny jak sieczkarnie czy młynki do zboża zadowalały się "napędem owsianym" w postaci kieratu konnego. Duże maszyny jak młocarnie potrzebowały większej ilości energii mechanicznej której dostarczały parowe lokomobile. W latach 30-tych lokomobile zastąpił średnioprężny silnik spalinowy - z racji na wydawane odgłosy nazywany "patatajem". Młocka została wyeliminowana przez kombajny zbożowe dopiero z końcem lat 80-tych XX w. Ale od lat 60-tych do napędu młocarń w Polsce powszechnie używano silnika spalinowego S320 (popularnie nazywanego "esiokiem") produkcji Wytwórni Silników Wysokoprężnych Andoria w Andrychowie.

Fabryki i warsztaty maszyn rolniczych

Oprócz rodzimych fabryk sprzętu sporą popularnością cieszyły się maszyny importowane oraz firmy zajmujące się ich dystrybucją. Taką placówką był Warsztat naprawy maszyn rolniczych Clayton i Schuttlewort. Brytyjska firma Clayton & Schuttlewort powstała w Lincoln w 1842 roku a specjalizowała się w produkcji lokomobil (od 1845) oraz młocarni (od 1849). Do 1890 roku zatrudniająca 1200 pracowników firma wyprodukowała 26 tys. maszyn parowych i 24 tys. młocarni. W późniejszym okresie podjęto produkcję silników spalinowych, traktorów i kombajnów zbożowych. Firma upadła w 1929 roku i została przejęta przez Marshall, Sons & Co.

Istotną pozycję w sprzedaży produktów firmy Clayton & Schuttlewort stanowił eksport do Austro-Węgier. Oprócz oddziałów w Wiedniu i Peszcie (gdzie również podjęto produkcję maszyn na licencji) istniały przedstawicielstwa firmy w Pradze, Lwowie i Krakowie. Krakowski oddział funkcjonował od 1874 roku i mieścił się przy ulicy Krótkiej 1. Oprócz dystrybucji dokonywano tutaj przeglądów i napraw sprzętu rolniczego. Warsztat zawiesił działalność w pierwszej połowie lat 20-tych.

Kocioł parowy Clayton and Shuttleworth (MD/T/132) z roku 1908.
Ten egzemplarz służył on w Rejonie Dróg Publicznych w Skoczowie do naparzania betonu podczas wykonywania nawierzchni betonowych.
Ilustracja: www.gddkia.gov.pl

Innym przedsiębiorstwem świadczącym tego typu usługi był Warsztat Naprawy Maszyn "Naprol". Powstał on w 1916 roku przy ul. Św. Wawrzyńca 26, w lokalu gdzie mieściła się wcześniej fabryka Józefa Goreckiego. Warsztat zatrudniał 40 pracowników ale zakończył działalność już w 1920 roku. Pomieszczenia znalazły w 1924 nowego najemcę którym była Fabryka Maszyn Młyńskich "Molitor". Fabryka ta należała do Związku Handlowo-Wytwórczego koła młynarzy "Molitor" we Lwowie. Niestety również ta produkcja odbywała się na niewielką skalę i przez krótki czas.

Kamienica przy ulicy Św. Wawrzyńca 26 za która widoczne są hale produkcyjne,
również stanowiące część dawnej fabryki.

Podobnie małym zakładem pracującym w branży urządzeń młynarskich była Fabryka Maszyn Młyńskich M. Kanarek mieszcząca się w oficynie kamienicy przy ulicy Szewskiej 9. M. Kanarek był m. in. przedstawicielem handlowym szwajcarskich maszyn młyńskich braci Buhler-Uzwil. Firma posiadała także filię w Lwowie.

Front kamienicy przy ulicy Szewskiej 9 - dawna Fabryka Maszyn Młyńskich M. Kanarek. 
W 2012 roku obiekt wraz z oficynami przebudowany na hotel "Residence9"
Ilustracja: wikipedia

Stosunkowo duża fabryka powstała w 1920 roku w Borku Fałęckim "Borek" Spółka z o.o. , przejęła tereny dawnej huty Epsteina. Fabryka Maszyn i Odlewnia "Borek" zatrudniała początkowo 150 pracowników i dysponowała napędem elektrycznym o mocy 95 KM. Firma posiadała trzy działy: produkcji narzędzi precyzyjnych, maszyn ceramicznych i maszyn parowych. Początkowo produkowano narzędzia rolnicze, kowalskie, odlewnicze i miernicze oraz maszyny dla przemysłu ceramicznego i silniki. W połowie lat 20-tych głównym produktem stały się maszyny amunicyjne i drogowe oraz granaty i inne odlewy. 60℅ produkcji stanowiły zamówienia rządowe. W 1928 roku zatrudnienie wynosiło 279 robotników. Na skutek kryzysu (brak zamówień i kapitału obrotowego) w 1931 wstrzymano produkcję.

Budynek dawnej fabryki "Borek" w 1950 roku

Opuszczone hale fabryczne wykorzystywano jako składnicę makulatury i surowców wtórnych. W 1937 roku w opuszczonych halach wytwarzanie maszyn i narzędzi rolniczych podjęła Fabryka Maszyn i Urządzeń Rolniczych "Młot" - biuro fabryki mieściło się w Krakowie przy ul. Szopena 12. W 1948 roku majątek firmy został znacjonalizowany, a w budynki fabryczne przejął i zagospodarował Instytut Odlewnictwa.

Fabryka Pługów i Maszyn Rolniczych "Lemiesz"

Fabryka ta powstała w 1919 roku w zakupionym od spółki Zieleniewski budynku fabrycznym przy ulicy Krowoderskiej 65. Fabryka zatrudniając 250 pracowników produkowała narzędzia i maszyny rolnicze, ale także gwoździe i łańcuchy. Oprócz fabryki w Krakowie spółka akcyjna "Lemiesz" posiadała też fabrykę maszyn rolniczych w Tarnowie oraz fabrykę pilników w Bielsku.

Nagłówek papieru firmowego fabryki "Lemiesz"

Przedsiębiorstwo realizowało liczne zamówienia z Ministerstwa Rolnictwa. W związku ze sporym popytem zmodernizowano park maszynowy. Wymieniono też siłownię fabryki - w miejsce maszyny parowej o mocy 50 KM zainstalowano silnik spalinowy Diesla o mocy 120KM. Nie było to jednak szczęśliwe posunięcie. Właściciele sąsiednich posesji skarżyli się na zadymienie oraz silne drgania powodujące pękanie ścian budynków. Skargi odniosły skutek i w 1925 roku fabryka została unieruchomiona. Odwołanie do Najwyższego Trybunału Administracyjnego nie przyniosło rezultatu i ostatecznie w 1928 roku firma została rozwiązana. Na decyzję tę miał też wpływ panujący kryzys stabilizacyjny. W latach trzydziestych zabudowania fabryki wyburzono a na ich miejscu powstała duża kamienica czynszowa.

Budynek z obszernym podwórcem na którym mieściła się fabryka "Agromechanika"

Ostatnim zakładem w branży okołorolniczej była Fabryka Części Maszyn Rolniczych "Agromechanika". Powstała ona w 1927 roku przy ul. Św. Filipa 13. Początkowo jej produkcja odbywała się na małą skalę ale już w 1938 obroty wyniosły 125 tys. zł a zatrudnienie 29 pracowników. Fabryka funkcjonowała również w okresie okupacji, po wojnie została znacjonalizowana.

Fabryki i warsztaty mechaniczne

Z zakładów niezwiązanych z produkcją rolniczą wspomnieć należy o Fabryce Maszyn i Narzędzi do obróbki żelaza i metali braci Soja w Podgórzu, która powstała w 1918 roku. Niestety funkcjonowała ona na niewielką skalę i przez krótki czas - zaprzestała działalności na skutek kryzysu stabilizacyjnego. Przedsiębiorstwem o bardzo wysokich obrotach była…

Towarzystwo Budowy Maszyn i Urządzeń Sanitarnych Drzewiecki i Jeziorański S. A.

Piotr Drzewiecki był warszawskim inżynierem, przedsiębiorcą, ekonomistą i działaczem społecznym. Od 1899 roku przez 20 lat był prezesem Stowarzyszenia Techników Polskich, w 1923 r. zainicjował powstanie Komitetu Technicznego dla normalizacji wyrobów przemysłowych, publikował m.in. w "Przeglądzie Technicznym". W latach 1918–1921 piastował urząd pierwszego prezydenta Warszawy w II Rzeczypospolitej. Drzewiecki był założycielem, członkiem zarządu i współpracownikiem wielu firm produkcyjnych i handlowych z których najbardziej znaną założył w 1893 roku z inż. Janem Jeziorańskim (kolegą ze studiów w Petersburgu). 

Strona tytułowa katalogu towarzystwa wydanego w 1929 roku

Towarzystwo Budowy Maszyn i Urządzeń Sanitarnych Drzewiecki i Jeziorański Sp. Akc. miało przed I wojną światową sieć 10 oddziałów - także na terytorium Rosji europejskiej. Towarzystwo wykonywało:

1. Instalacje centralnego ogrzewania (wodnego, parowego, powietrznego) oraz przewietrzania (wentylacji - zarówno grawitacyjnej jak i mechanicznej),
2. Urządzenia fabryczne (suszarnie, nawilżanie powietrza, urządzenia przeciwpożarowe),
3. Wodociągi i kanalizacje (zarówno dla całych miast i miejscowości jak i pojedynczych obiektów)
4. Urządzenia gazowe (gazociągi domowe, kuchnie, podgrzewacze wody, suszarnie),
5. Pralnie mechaniczne i parowe,
6. Urządzenia dezynfekcyjne,
7. Urządzenia inne (do odkurzania mechanicznego, do wytwarzania lodu),

Przedstawicielstwo firmy na Galicję funkcjonowało w Lwowie a od 1913 roku również w Krakowie przy ulicy Zwierzynieckiej 15 - przeniesione w 1918 na Szpitalną 7.

Podgrzewacze wody ogrzewalnej i użytkowej w Zakładzie Dla Umysłowo Chorych w Kobierzynie.
Ilustracja z Katalogu Towarzystwa wydanego w 1929 roku

Jeszcze przed 1929 rokiem w Krakowie ogrzewanie wodne oraz inne instalacje zamontowano m.in. w Akademii Umiejętności, Instytucie Weterynarii Uniwersytetu, Akademii Górniczej, Szkole Pielęgniarek, Zakładzie Wychowawczym OO. Pijarów (Rakowice), Kasie Chorych, Miejskim Domu Noclegowym, Domu Bractwa Górniczego, Teatrze Słowackiego, Gmachu i drukarni "Codziennego Kurjera Ilustrowanego", Hotelu Saskim, Gmachu YMCA, Fabryce Czekolady A.Piaseckiego, Piekarni Mechanicznej, Miejskiej Pralni Mechanicznej Banku Małopolskim, Ziemskim Banku Kredytowym, Spółce akcyjnej "Gródek" oraz licznych szpitalach: Miłosierdzia, Epidemicznym (Prądnik Biały), Św Łazarza, Klinice Położniczej, Lecznicy Związkowej, Zakładzie dla umysłowo chorych w Kobierzynie. W latach 30-tych krakowski oddział firmy notował spore obroty o wartości 255 tys. zł przy zatrudnianiu 84 pracowników.

Sala pomp pobudzających obieg wody w przewodach ogrzewalnych i ciepłej wody użytkowej w Kobierzynie.
Ilustracja z Katalogu Towarzystwa wydanego w 1929 roku

Inną filią firmy warszawskiej było Towarzystwo Budowy Aparatów "Filtrum". Od 1929 roku miała ono siedzibę w Bronowicach Małych a specjalizowało się wytwarzaniu aparatów do czyszczenia wody. Z rodzimych firm od 1932 roku przy ul. Pędzichów Boczna (obecnie Wróblewskiego) funkcjonowało Polskie Towarzystwo Budowy Pomp. Firma ta zatrudniała 20 pracowników ale działała tylko przez 4 lata...

Wytwórnia Sygnałów i Urządzeń Kolejowych S. A.

Fabryka ta powstała w 1923 roku przy udziale kapitału austriackiego. Mieściła się na Dąbiu przy ul. Cystersów 16, w latach międzywojennych będąc jednym z największych zakładów przemysłowych w Krakowie. Podstawowym produktem wytwarzanym w fabryce były mechaniczne urządzenia, służące bezpieczeństwu ruchu kolejowego. W 1936 roku poszerzono asortyment produkowanych wyrobów o wagi wagonowe i magazynowe oraz części do wind elektrycznych. 

Pracownicy Wytwórni Sygnałów w 1937 roku
Ilustracja: fotopolska.eu

W okresie 1926-29 fabryka osiągnęła spore zyski, pomimo skromnej produkcji. Było to możliwe dzięki intratnym zamówieniom z kolei oraz niskim płacom (dużą część pracowników stanowili uczniowie). W okresie wielkiego kryzysu znacznie ograniczono produkcję i zatrudnienie. Z końcem lat 30 kolej zwiększyła zamówienia (z uwagi na liczne inwestycje) - w fabryce pracowało wówczas 372 pracowników na dwie zmiany. 

Kalendarzyk reklamowy na rok 1938 wydany przez Wytwórnię Sygnałów

W czasie okupacji niemieckiej wytwórnia została włączona do koncernu Reichswerke Herman Goering. Po 1945 roku Wytwórnia Sygnałów została przejęta przez Polskie Koleje Państwowe, a później przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu i w 1946 roku znacjonalizowana. W 1953 roku fabryka została zlikwidowana a jej teren przejęty przez Fabrykę Maszyn Odlewniczych w Krakowie. 

Fragment niemieckiej wojskowej mapy z zaznaczonymi strategicznymi fabrykami:

A. Wytwórnia Sygnałów Kolejowych

1. Hala montażowa

2. Warsztaty

3. Budynek administracyjny

B. Zakłady Produkcji Maszyn i Wagonów Zieleniewski

4. Hale konstrukcyjno-montażowe

5. Ślusarnia i tokarnia

6. Odlewnia

7. Kotłownia

8. Stolarnia

9. Budynki administracyjne

Przedsiębiorstwo Żegluga Polska stowarzyszenie z ograniczoną poręką powstało 22 grudnia 1917 roku w jednej z kamienic na Rynku Głównym, a w 1927 roku zostało przekształcone w Spółkę Akcyjną. W okresie międzywojennym firma była operatorem żeglugi na górnej Wiśle oferując regularne rejsy pasażerskie z Krakowa do Nowego Korczyna, rejsy turystyczne (od Tyńca do Niepołomic) oraz transport towarowy (holowanie galarów) na odcinku od Sandomierza do Oświęcimia oraz Przemszą do Mysłowic. 

Reklama prasowa firmy Żegluga Polska

Towarzystwo użytkowało 5 statków pasażerskich (Ala, Książę Józef, Marja, Światowid, Stanisław), 3 holowniki (Olza, Piast, Wilk), 3 motorówki pasażerskie, pogłębiarkę oraz ponad 100 galarów i kryp. Do obsługi i remontu statków od 1923 roku towarzystwo prowadziło własny warsztat zatrudniający kilkunastu robotników. Przedsiębiorstwo Żegluga Polska zostało zlikwidowane w 1947 roku.

Lokalizacje fabryk maszyn i warsztatów mechanicznych:

1. Warsztat naprawy maszyn rolniczych Clayton i Schuttlewort - ul. Krótka 1

2. Warsztat Naprawy Maszyn "Naprol", Fabryka Maszyn Młyńskich "Molitor" - ul. Św. Wawrzyńca 26

3. Fabryka Maszyn Młyńskich M. Kanarek - ul. Szewska 9

4. Fabryka Maszyn i Odlewnia "Borek", Fabryka Maszyn i Urządzeń Rolniczych "Młot" - Zakopiańska 73

5. Fabryka Pługów i Maszyn Rolniczych "Lemiesz" - ul. Krowoderska 65

6. Fabryka Części Maszyn Rolniczych " Agromechanika" - ul. Św. Filipa 13

7. Fabryka Maszyn i Urządzeń Sanitarnych Drzewiecki i Jeziorański S. A. - ul. Szpitalna 7

8. Polskie Towarzystwo Budowy Pomp - ul. Pędzichów Boczna

9. Wytwórnia Sygnałów i Urządzeń Kolejowych S. A. - ul. Cystersów 16

* * *

Lokomobila początkowo była tylko stacjonarnym urządzeniem napędowym składającym się z kotła i maszyny parowej. Później pojawiły się lokomobile z własnym napędem. Taką odrestaurowaną lokomobilę można w Krakowie zobaczyć na parkingu Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad przy ulicy Mogilskiej 25. Z chwilą pojawienia się samobieżnych lokomobil w połowie XIX wieku próbowano ich używać do orki. Niestety ciężkie maszyny nie radziły sobie z tym zadaniem grzęznąć lub ugniatając obrabiane pole. Rozwiązaniem było ustawienie lokomobili na skraju pola i przeciąganie przez nie, za pomocą liny nawijanej na bęben, jedynie narzędzia roboczego - pługa. Poniższy film prezentuje taką "parową orkę" przy użyciu dwóch lokomobili oraz dwukierunkowego pługa balansowego.

Zobacz też:

• Przemysł maszynowy - cz.1 - Zakłady Zieleniewskiego
• Przemysł maszynowy - cz.2 - Fabryka Peterseima
• Przemysł maszynowy - cz.4 - Warsztaty samochodowe
• Krakowski przemysł metalowy i maszynowy po 1945 roku