Spacer: Techniczno-przemysłowe dziedzictwo Podgórza

Miasto Podgórze zostało założone w 1784 roku specjalnym cesarskim uniwersałem, który zapewniał osadnikom szereg korzyści. Skuszeni tymi perspektywami ściągali tutaj kupcy, rzemieślnicy i bankierzy, a ich inicjatywa i przedsiębiorczość były podstawą późniejszego przemysłowego rozwoju Podgórza. W połowie XIX wieku rozwój przemysłu był już ściśle powiązany z koleją. Jednak pierwsza linia kolejowa przechodząc od 1856 roku nieopodal miasta nie przynosiła mu większych korzyści. Dopiero w 1884 roku powstała pierwsza stacja kolejowa o nazwie "Podgórze" (dziś "Kraków-Płaszów") a od 1910 roku towarowa stacja "Wisła" przyczyniła się do dynamicznego rozwoju przemysłu na Zabłociu.

W 2025 roku wzdłuż linii kolejowej (dawniej Karola Ludwika) wytyczono nową ścieżkę spacerowo-rowerową. Na trasie jej przebiegu znajdowało się wiele obiektów techniczno-przemysłowych które warto przypomnieć.

* * *

1. Kładka pieszo-rowerowa przy moście kolejowym

Miasto Podgórze powstało jako austriacki ośrodek administracyjny nieopodal Krakowa, znajdującego się za przebiegającą Wisłą granicą państwową od 1772 roku (I Rozbiór Polski). Pierwszy stały most (Karola) łączący Podgórze z Krakowem powstał w 1802 roku, ale uległ całkowitemu zniszczeniu przez wielką powódź w 1813 roku. Kolejny stały most - Podgórski - wybudowano w latach 1844-1850. Istniał on do 1926 roku, kiedy musiał zostać rozebrany z uwagi na stan techniczny. Ale w 1913 roku nieopodal zbudowano nowy most Krakusa (nazywany III-cim). Na moście tym w 1916 roku doszło do uroczystego połączenia Podgórza z Krakowem.

Pod nowym mostem kolejowym

W 1853 roku rozpoczęto budowę linii kolejowej z Krakowa w kierunku Lwowa. Jej budowa była podyktowana względami strategicznymi - zaostrzeniem się stosunków Austrii z Rosją. W 1854 roku powstał pierwszy prowizoryczny drewniany most kolejowy, który przetrwał aż 10 lat. W 1864 roku zastąpiono go nowym stalowym gęsto-żebrowym na kamiennych filarach. Gęsto-żebrowe przęsła zastąpiono w 1884 roku stalowymi kratownicami, które ponad 100 lat pełniły swoją rolę. W 1992 roku kratownice zamieniono na przęsła blachownicowe. W 2018 roku w ramach rozbudowy linii kolejowej i poszerzenia jej z 2 do 4 torów zapadła decyzja o budowie nowego mostu kolejowego a w zasadzie 3 nowych mostów.

Nowy most kolejowy (a w zasadzie 3 nowe mosty)
Przy pierwszym widoczna kładka piesza.

W 2010 roku na przyczółkach od dawna nie istniejącego już mostu Podgórskiego zamontowano kładkę pieszo-rowerową nazwaną Kładką Ojca Bernatka. Stała się ona bardzo popularna stąd pomysł aby przy nowym moście kolejowym również zorganizować taką pieszo-rowerową przeprawę. Plan zrealizowano a w 2025 roku tę część mostu nazwano "Kładką Podgórzanek".

2. Stacja pomp dla stacji "Podgórze Płaszów"

Budowano od 1853 roku Kolej Karola Ludwika biegnąca z Krakowa na wschód w 1856 roku docierała do Dębicy a w 1861 do samego Lwowa. Przez Podgórze przebiegała jednak wysokim nasypem a pociągi zatrzymywały się dopiero w Bierzanowie (ówczesna pisownia), który był stacją węzłową (od 1857 roku funkcjonowało odgałęzienie prowadzące do Wieliczki). Miasto Podgórze starało się o budowę stacji na jego terenie ale bezowocnie - najbliżej realizacji był projekt z 1878 roku zakładający budowę nowej stacji na nadbrzeżu wiślanym obok składu solnego. Zrealizowano jednak inny projekt, znów motywowany względami strategicznymi. Uznano bowiem że kolej Karola Ludwika zbyt łatwo może być zajęta przez wroga. W latach 1882-1884 zbudowano biegnącą równolegle do kolei Karola Ludwika, ale bardziej na południe Magistralę Transwersalną. Biegła ona z Czadcy (obecnie Słowacja) przez Żywiec, Suchą Beskidzką, Nowy Sącz, Zagórz i dalej na wschód przez tereny Ukrainy aż do Husiatynia na granicy z Rosją.

 

Budynek stacji pomp dla stacji Kraków Płaszów
z nową kładką rowerową przebiegającą ponda jego dachem.

W ramach tej inwestycji zbudowano też połączenie Magistrali Transwersalnej z koleją Karola Ludwika biegnące z Suchej Beskidzkiej do Podgórza, gdzie powstała nowa stacja węzłowa "Podgórze" nazwana później Podgórze Płaszów" (obecnie "Kraków Płaszów"). Przy stacji tej powstała parowozownia a do obsługi lokomotyw potrzebne były duże ilości wody. Woda była pobierana z Wisły a budynek stacji pomp usytuowano w pobliżu mostu kolejowego. Niebawem w Podgórzu powstały też inne stacje kolejowe: "Podgórze Bonarka" (1888), "Podgórze Miasto" (1899) oraz towarowa stacja "Wisła". Ta ostatnia stacja ulokowana została na nadbrzeżu Wisły poniżej mostu kolejowego przyczyniająca się do rozwoju przemysłu w Zabłociu - części Podgórza. Własne bocznice miały tam m.in. Rzeźnia miejska i Fabryka Mydła Śmiechowskiego.

3. Przystanek kolejowy "Kraków-Zabłocie" (J.Pishinger)

Przystanek kolejowy w tym miejscu był planowany już w 1901 roku ale powstał dopiero w 1979 roku wraz z pieszym przejściem. Przystanek "Kraków Zabłocie" obecną formę otrzymał podczas gruntownej przebudowy w latach 2015-2022. Pierwotnie służył obsłudze pracowników fabryk znajdujących się na Zabłociu - w tym dwóch największych Pollena Miraculum i Unitra Telpod.

 

Dwukrotnie przebudowywany przystanek kolejowy Kraków Zabłocie.
W głębi widoczne nowe mosty kolejowe oraz podjazd rowerowy na kładkę.

Na działce tuż obok - przy ulicy Kącik 22 od 1929 roku funkcjonowała fabryka Fabryka Wyrobów Czekoladowych J. Pishinger Sp. z o.o. Została ona przeniesiona z Dębnik gdzie działała od 1922 roku. Fabryka Jana Pishingera produkowała 240 ton słodyczy rocznie zatrudniając ponad 300 osób. Produkowała cukierki, torty i wafle. W sprzedaży na pewno pomagało nazwisko podobne jak u słynnego wiedeńskiego cukiernika Oskara Pishingera, który był wynalazcą słynnego torcika z masą czekoladowo-orzechową (nazywanego w Krakowie "piszingerem"). Po wojnie fabryka została znacjonalizowana i wraz z dwiema innymi fabrykami tworząc Zakłady Przemysłu Cukierniczego "Wawel". W dawnym "piszingerze" produkowano m.in. wafelki i słynne cukierki "Michałki". W 2006 roku "Wawel" przeniósł produkcję do Dobczyc a obiekty dawnej fabryki wyburzono w 2013 roku...

4. Wiadukt ul.Romanowicza (Półbastion VII Twierdzy Kraków)

Po pokonaniu Napoleona w 1815 roku w Europie zaprowadzono "nowy ład" za sprawą Kongresu Wiedeńskiego. Jednym z jego założeń było "święte przymierze" - współpraca zaborców Polski nad zachowaniem ustalonego porządku. W połowie XIX wieku ten sojusz się załamał. Przewidując zagrożenie wojenne w 1950 roku podjęto decyzję o budowie Twierdzy Kraków - ciągu umocnień otaczających Kraków i Podgórze. Najstarszy krąg miał postać ciągłych umocnień - ziemnego wału wraz w wkomponowanymi bastionami, który biegł w miejscu obecnych Alei Trzech Wieszczów, al. Powstania Warszawskiego na lewym brzegu Wisły (Kraków) oraz wzdłuż obecnych Romanowicza i Szwedzkiej w Podgórzu. Ciąg obronny biegł wzgórzem Krzemionki, gdzie wzniesiono dwa charakterystyczne forty - wieże artyleryjskie: Nro.31 "Benedykt", Nro.32 "Krzemionki". W skład Twierdzy wchodziły też 4 forty wysunięte na przedpole:

• Nro.2 "Kościuszko" (wokół Kopca Kościuszki)
• Nro.12 "Luneta Warszawska (ul. Kamienna)
• Nro.17 "Luneta Grzegórzecka (ul. Stachowskiego/Zieleniewskiego)
• Nro.33 "Krakus" (wokół kopca Krakusa)

Cytadelą Twierdzy stał się Zamek na Wawelu wokół którego wzniesiono umocnienia bastionowe.

 

Fragment Mapy Twierdzy Kraków z 1904 roku - widoczne forty:
Nro.31 "Benedykt", Nro.32 "Krzemionki" i Nro.33 "Krakus"
Zaznaczono trasę spaceru:
1.Kładka pieszo-rowerowa przy moście kolejowym
2.Stacja pomp dla stacji "Podgórze Płaszów"
3.Przystanek kolejowy "Kraków-Zabłocie" (J.Pishinger)
4.Wiadukt ul.Romanowicza (Półbastion VII Twierdzy Kraków)
5.Odlewarnia Braci Kamsler
6.Ulica Płaszowska
7.Muzeum Podgórza (Zajazd pod św. Benedyktem)
oraz inne omawiane obiekty:
8.Fabryka Korngoldów
9.Willa i Fabryka Goreckiego
10.Kuźnia Ignacego Grządziela

Pierwszy etap umocnień ciągłych zrealizowano w latach 1850-1866. W pobliżu wiaduktu kolejowego nad ulicą Dąbrowskiego zlokalizowano obiekty wspierające: Półbastion VII oraz zamykającą wiadukt forteczna bramę XII a z drugiej strony torów jeszcze dodatkowy punkt oporu - Stutzpunkt II. Bacznie obserwowano trwające w tym okresie konflikty zbrojne:

• Wojna Krymska 1853-56
• Wojna Austriacko-Pruska 1866
• Wojna Francusko-Pruska 1870-71
• Wojna Rosyjsko-Turecka 1877-78

Z działań tych wyciągnięto logiczny wniosek że Twierdza Kraków musi być rozbudowana. Z uwagi na znaczny postęp w dziedzinie uzbrojenia - donośności broni palnej i artylerii zadecydowano o budowie kolejnych fortów i szańców w większym oddaleniu od centrum Twierdzy. Zamiast cegły stosowano w nich żelbeton a konstrukcje były osłonięte grubą warstwą ziemi.

W 1914 roku doszło do spodziewanego starcia pomiędzy armią rosyjską a niemiecko-austriacką, którego teatrem były tereny Galicji. Rosjanie po dwóch szturmach zdobyli twierdzę Przemyśl, bardzo zaciekłe walki trwały w Karpatach - m.in. okolicach Gorlic. Twierdza Kraków, pomimo iż nie walczyła bezpośredni,o spełniła swoje zadanie uniemożliwiając przemarsz obcych wojsk. W wyniku kontrofensywy Rosjanie zostali w 1915 roku wyparci z Galicji.

 

Po lewej stronie widoczny nowy wiadukt kolejowy
obok którego kiedyś zbudowano bastion Nro.VII Twierdzy Kraków,
która odegrała swoją rolę podczas I wojny światowej.
Na ścianie kamienicy po prawej mural upamiętniający wydarzenie
z okresu II wojny światowej - zestrzelenie alianckiego bombowca "Liberator".

Po I wojnie światowej twierdza utraciła swoje znaczenie wojskowe. Szereg jej obiektów został rozebrany. Kolejne masowe rozbiórki nastąpiły po II wojnie światowej kiedy forty były traktowane jako obcy elementy związane z austriackim panowaniem. Na szczęście przetrwał fort Benedykt, który nadal czuwa na swoim stanowisku.

5. Odlewarnia Braci Kamsler

W 1889 roku przy ul. Płaszowskiej 12 (obecnie Powstańców Wielkopolskich 7) powstała Krajowa Fabryka Braci Kamsler. Była to pierwsza w Podgórzu odlewnia, gdzie produkowano szereg artykułów dla przemysłu budowlanego i maszynowego m.in. żeliwne popielniki i balkonowe tralki oraz podstawy rur odprowadzające wodę opadową z rynien. Do dziś elementy te można spotkać na ulicach Krakowa (m.in Długa 7, Krupnicza 6, Dietla 63) z charakterystycznym logiem "BRACIA KAMSLER PODGÓRZE". Bracia Jakub i Herman Kamsler prowadzili również Mydlnicką Fabrykę Wapna i Kamieniołomy w Mydlnikach. W branży odlewniczej mieli bezpośrednią konkurencję w postaci krakowskich odlewni Peterseima oraz Zieleniewskich. W Podgórzu działały też inne zakłady branży metalowej m.in. Fabryka Korngoldów od 1898 roku oraz założona w 1890 roku fabryka Józefa Goreckiego przeniesiona na Zabłocie w 1913 roku.

Komin dawnej odlewni braci Kamsler schowany pod kolejową estakadą.

W 1895 roku odlewnia zostaje kupiona przez Stowarzyszenie Przemysłowe dla Wyrobu Towarów Żelaznych w Krakowie, które uruchomiło również hutę żelaza w Borku Fałęckim. W 1919 roku zmienia się nazwa na Huta Żelazna "Kraków" S.A. Niestety działalność firmy w okresie międzywojennym podupada. W okresie wojennym hale odlewni są wykorzystywane jako magazyny dla fabryki Kryształ a po wojnie jako magazyn opakowań dla Zakładów Przemysłu Cukierniczego "Wawel". Zabudowania przetrwały wielkie wyburzenia w tym rejonie - obecnie mieści się w nich hurtownia elektryczna.

 

6. Ulica Płaszowska

Dawny trakt prowadzący z Podgórza do wsi Płaszów wraz z rozbudową Podgórza stał się ulicą Płaszowską zabudowaną niskimi budynkami. Jednym z nich była posesja Ignacego Grządziela, kowala przełożonego cechu a także radnego miasta Podgórza. Na posesji tej stała niska kamienica a za nią obszerny budynek oficyny mieszący kuźnię na parterze i mieszkania na piętrze. Z czasem zabudowa w tym rejonie musiała ustąpić rozbudowywanemu węzłowi komunikacyjnemu. W latach 40-tych XX wieku tuż za wspomnianą oficyną powstał nasyp kolejowy i towarowa magistrala kolejowa prowadząca do Skawiny z wiaduktem nad ulicą Wielicką. Kolejne zmiany nastąpiły po II wojnie światowej, kiedy ulica Płaszowska została przedłużona jako Nowohucka przez nowy most kierowała strumień aut do powstającego kombinatu metalurgicznego - huty im. Lenina. Kolejne budynki wyburzano podczas poszerzania tej ulicy i budowy jej przedłużenia w kierunku ul. Kamińskiego - tzw. Trasy Telewizyjnej, którą ostatecznie nazwano al. Powstańców Wielkopolskich. W początkach XX w. trasę tę poszerzono - w 2003 roku równolegle do wiaduktu kolejowego zbudowano drogową estakadę obrońców Lwowa. Wyburzono wówczas ostatnie budynki po południowej stronie dawnej ul. Płaszowskiej - uchowała się jedynie oficyna - dawna kuźnia Ignacego Grządziela, w której dziś mieści się m.in. sklep rowerowy.

 

Nowa ścieżka pieszo-rowerowa zlokalizowana
pod kolejową łącznicą, która biegnie wysoką estakadą.
Na wprost widoczny budynek dawnej kuźni Ignacego Grządziela,
po prawej dawny zajazd a obecnie budynek Muzeum Podgórza.

Kolejne istotne zmiany nastąpiły w latach 2015-2017 kiedy nad skrzyżowaniem Wielicka - Powstańców Wielkopolskich zbudowano dwie kolejowe estakady. Służą one do bezpośredniego kierowania pociągów jadących z Krakowa Głównego na południe, z pominięciem stacji Kraków Płaszów. Tuż przy skrzyżowaniu powstał nowy pasażerski przystanek "Kraków Podgórze". Ale budowa ta była związana z kolejnymi wyburzeniami - tym razem po północnej stronie dawnej ulicy Płaszowskiej. W parterowych pawilonach mieściła się m.in. Spółdzielnia Inwalidów im. Komuny Paryskiej. Powstała ona w 1951 a w 1961 przeniosła się na Podgórze. Spółdzielnia będąca zakładem pracy chronionej służyła aktywizacji zawodowe osób niepełnosprawnych (w początkowym okresie działalności inwalidów wojennych i wojskowych. Spółdzielnia produkowała rękawice ochronne, torebki ale także zabawki. Spółdzielnia zaprzestała działalności po 2000 roku a większość jej obiektów wyburzono w 2015 roku. Dziś w tym miejscu przebiega nowa ścieżka spacerowo-rowerowa.

7. Muzeum Podgórza

Na rogu drodze wjazdowej do Podgórza od strony Wieliczki (obecna ulica Wielicka) i drogi prowadzącej do Płaszowa kupiec Józef Haller zbudował Zajazd nazwany pod św. Benedyktem (od znajdującego się na wzgórzu nieopodal kościółka). Od połowy XIX wieku zajazd pełnił funkcje wojskowe - mieściły się w nich koszary i magazyny artylerii. W dwudziestoleciu międzywojennym nadal był to obiekt wojskowy - Koszary Grunwaldzkie i Wytwórnia Wozów Taborowych. Po wojnie budynek pełnił różne funkcje - m.in. był użytkowany przez Krakowskie Przedsiębiorstwo Obrotu Surowcami Skórzanymi i Włókienniczymi. W latach 90-tych na parterze funkcjonowała restauracja a na piętrze sklep meblowy. Opuszczony budynek w latach 2014-2016 został poddany remontowi i dziś mieści się w nim Muzeum Podgórza.

* * *

Ten artykuł jest relacją ze spaceru który odbył się 25 września 2026 roku w ramach XXV Podgórskich Dni Otwartych Drzwi. W tym roku wydarzenia odbywały się pod hasłem "Przyszłość w przeszłości. Dziedzictwo w zagrożeniu". Był to spacer inaugurujący 3-dniowe święto Podgórza na którym miałem zaszczyt pełnić rolę przewodnika. Spacer zakończył się siedzibie Muzeum Podgórza, gdzie na uczestników czekał tort - wszak to jubileuszowa XXV edycja.

 

Tort jubileuszowy

 

Dziękuję wszystkim obecnym za przybycie - mam nadzieję że był to miło spędzony czas.